Một trường hợp được nhắc đến là bài viết về kinh tế Việt Nam do “Việt Tân” phát tán gần đây. Dưới hình thức một bài phân tích kinh tế vĩ mô, nội dung bài này lại tập trung tô đậm những gam màu tiêu cực, xuyên tạc chủ trương phấn đấu đạt mức tăng trưởng 2 con số của nước ta. Tiến sĩ Nguyễn Đăng Khoa, giảng viên ngành Đông phương học, Trường Đại học Văn Lang, cảnh báo, một biểu hiện đáng lo ngại là việc lợi dụng danh nghĩa “tự do học thuật” để xét lại lịch sử. Theo ông, mục tiêu không còn dừng ở tranh luận học thuật đơn thuần mà có thể bị đẩy sang hướng hạ thấp các biểu tượng lịch sử, lái nhận thức nhằm phủ nhận nền tảng tư tưởng là chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh.
“Việt Nam Thời báo” đang là một trang mạng phản động thường xuyên sử dụng chiêu trò mượn danh học thuật để chống phá. Gần đây nhất, trang mạng này đăng tải một bài viết dưới “mác” trao đổi, nghiên cứu về nền tư pháp của Việt Nam từ thời phong kiến cho đến nay. Tuy nhiên, cái đích nhắm đến thực chất chỉ là xuyên tạc về tính độc lập của nền tư pháp Việt Nam. Trước đó, khi Việt Nam triển khai xăng E10 trên toàn quốc, trên mạng xã hội xuất hiện hàng loạt bài viết dưới dạng “chia sẻ kinh nghiệm”, “nghiên cứu khoa học” cho rằng “xăng E10 làm hỏng động cơ”, “ăn mòn hệ thống nhiên liệu”, “gây hao xăng nghiêm trọng”, thậm chí quy chụp đây là “chính sách ép buộc người dân sử dụng nhiên liệu kém chất lượng”. Tuy nhiên, khi thực tiễn sử dụng đã bác bỏ các luận điệu núp bóng “khoa học” để chống phá thì các đối tượng lại chuyển sang cho rằng “một lít xăng E10, hai tầng chi phí ngoại” khiến giá xăng đang tăng cao và sắp tới “mỗi cây xăng bán một giá”.
Những dẫn chứng này cho thấy các luận điểm xuyên tạc có thể thay đổi rất nhanh để thích ứng với tình huống. Tuy nhiên, cũng cần phân biệt rõ: không phải mọi ý kiến khác biệt, nhận định sai hay tranh luận học thuật đều là hoạt động chống phá. Vấn đề cần nhận diện là việc có chủ đích sử dụng danh nghĩa học thuật, khoa học, lựa chọn hoặc bóp méo dữ kiện để dẫn dắt người tiếp nhận đến những kết luận sai lệch. Tiến sĩ Nguyễn Đăng Khoa phân tích, tự do học thuật chân chính có sứ mệnh thúc đẩy tri thức trên cơ sở khách quan, khoa học và kiểm chứng chặt chẽ. Khi khái niệm này bị đánh tráo, danh nghĩa tự do có thể trở thành lớp vỏ che đậy mục đích chính trị, biến hoạt động học thuật từ nơi tìm kiếm chân lý thành công cụ phục vụ những quan điểm cực đoan. Vì vậy, điều cần bảo vệ chính là tự do học thuật đúng nghĩa, đồng thời nhận diện và phản bác hành vi lợi dụng tự do học thuật để xuyên tạc, chống phá.
Trên không gian mạng, một số hội nhóm hoạt động dưới danh nghĩa tổ chức phi chính phủ (NGO) hoặc mạng lưới học giả độc lập, sử dụng thủ thuật cắt ghép, diễn giải sự kiện theo hướng có lợi để “tẩy trắng” cho chế độ tay sai cũ, làm phai nhạt ý nghĩa của cuộc chiến tranh bảo vệ Tổ quốc. Các bài viết thường sử dụng hệ thống thuật ngữ hàn lâm, tạo “bình phong học thuật” nhằm che đậy những luận điệu chính trị cực đoan, khiến người đọc, nhất là người trẻ còn ít kinh nghiệm, khó nhận diện. Điều này đi ngược tinh thần của khoa học chân chính, vốn phải dựa trên sự thật, tính khách quan và hướng đến những giá trị nhân văn, tiến bộ.
Bổ sung góc nhìn về vấn đề này, Tiến sĩ Vũ Trung Kiên, Học viện Chính trị khu vực II, cho rằng, trong giảng dạy, nghiên cứu và sáng tạo nghệ thuật, tự do học thuật, tự do sáng tạo là điều kiện để tư duy thăng hoa. Tuy nhiên, dù ở bất kỳ thể chế nào, tự do cũng cần có giới hạn và gắn với trách nhiệm. Ông đồng thời chỉ ra tình trạng lợi dụng tự do học thuật, tự do sáng tác để đưa ra những góc nhìn lệch lạc nhưng lại được biện minh bằng các khái niệm “khách quan”, “đa chiều”. “Sáng tạo, tự do học thuật là điều đáng được khuyến khích. Song sáng tạo hoàn toàn khác với việc biến anh hùng thành tội đồ, biến kẻ bán nước thành người yêu nước. Đó là sự xuyên tạc trắng trợn. Việc xuyên tạc lịch sử bằng những dữ kiện đơn lẻ còn có thể phản bác bằng tư liệu, nhưng khi sử dụng hình tượng nghệ thuật để cài cắm cách nhìn sai lệch về lịch sử thì tinh vi hơn, khó nhận diện hơn và hệ quả để lại cũng lâu dài hơn”, Tiến sĩ Vũ Trung Kiên nhấn mạnh.
Tiến sĩ Nguyễn Thái Giao Thủy, Khoa Quan hệ Quốc tế và Truyền thông, Trường Đại học Ngoại ngữ - Tin học TPHCM (HUFLIT), chia sẻ, trong một số cách tiếp cận phổ biến ở phương Tây, quyền tự do bày tỏ quan điểm được đề cao. Tuy nhiên, khi giá trị này được đưa vào môi trường mạng thiếu cơ chế kiểm chứng, nó có thể bị lợi dụng để phát tán những quan điểm cực đoan, sai lệch. Theo Tiến sĩ Giao Thủy, các diễn đàn, tọa đàm trực tuyến, nhóm thảo luận hoặc những bài viết mang dáng vẻ hàn lâm, học thuật có thể trở thành phương tiện lồng ghép quan điểm chính trị cực đoan. Đánh vào tâm lý thích khám phá, khẳng định bản thân của người trẻ, một số tổ chức đưa ra những lời mời gọi hấp dẫn về “không gian tư duy độc lập”, “diễn đàn của người trẻ”, “cộng đồng nghiên cứu tự do”… Song, đằng sau lớp vỏ hào nhoáng ấy là mục đích mở rộng ảnh hưởng, gia tăng sự hiện diện của những tổ chức có ý đồ không trong sáng.
Đáng lo ngại hơn cả là quá trình tác động nhận thức thường theo kiểu “mưa dầm thấm lâu”, xoáy vào giới trẻ. Khởi điểm, nhiều bạn trẻ tham gia chỉ vì muốn thể hiện cá tính, thích tranh luận hoặc muốn đưa ra góc nhìn khác số đông. Những lượt tương tác và sự tán thưởng trong cộng đồng mạng dễ tạo cảm giác rằng mình đang sở hữu một “tư duy độc lập”, thậm chí đồng nhất việc đi ngược số đông với bản lĩnh phản biện. Từ nhu cầu thể hiện tiếng nói cá nhân, nếu thiếu nền tảng kiến thức và khả năng kiểm chứng, người trẻ có thể dần tiếp nhận, chia sẻ những quan điểm lệch lạc mà không nhận ra mình đang bị dẫn dắt.
Tiến sĩ Nguyễn Đăng Khoa cho rằng, để nâng cao sức đề kháng của xã hội trước những luận điệu sai lệch, cần có sự phối hợp giữa quản lý nhà nước, nhà trường, gia đình và chính mỗi cá nhân. Trước hết, tự thân mỗi người trẻ cần rèn luyện cho mình tư duy phản biện đúng đắn. Phản biện chân chính phải dựa trên sự thật khách quan, bằng chứng có thể kiểm chứng và tinh thần xây dựng vì lợi ích chung. Việc chỉ ra những điểm còn bất cập trong một chính sách giáo dục, y tế hay quản lý xã hội để đề xuất giải pháp khắc phục là cần thiết và đáng khuyến khích. Điều đó hoàn toàn khác với kiểu “phản biện cào bằng”, chỉ tập trung vào những hạn chế, thổi phồng tiêu cực rồi từ đó phủ nhận mọi thành quả. Muốn có tư duy độc lập thực sự, người trẻ càng cần khả năng nhìn nhận một vấn đề trong đầy đủ bối cảnh lịch sử, xã hội, so sánh nhiều nguồn thông tin và kiểm chứng trước khi đi đến kết luận.
Tiến sĩ Nguyễn Đăng Khoa đúc kết: “Đấu tranh bảo vệ nền tảng tư tưởng trong bối cảnh hiện nay là trách nhiệm chung của toàn xã hội, đòi hỏi sự tỉnh táo của mỗi cá nhân, gia đình và cơ quan quản lý. Khoa học hay tự do chân chính chỉ thực sự có giá trị khi gắn với trách nhiệm cộng đồng, tuân thủ pháp luật và hướng tới sự phát triển ổn định của đất nước. Nhận diện rõ những cạm bẫy phía sau tự do học thuật không chỉ góp phần xây dựng môi trường nghiên cứu lành mạnh mà còn giúp thế hệ trẻ hiểu đúng lịch sử, trân trọng những giá trị đã được vun đắp và củng cố bản lĩnh trước các luồng thông tin phức tạp. Sự độc lập trong tư tưởng chỉ thực sự có ý nghĩa khi gắn với trách nhiệm xã hội, lợi ích cộng đồng và lợi ích quốc gia”.
