Tổ chức không gian cho những động lực mới

Không phải phép cộng cơ học

Sau sắp xếp địa giới hành chính, TPHCM có không gian phát triển mới với diện tích hơn 6.700km², gồm 168 phường, xã, đặc khu. Vì vậy, Quy hoạch tổng thể TPHCM thời kỳ 2025-2050, tầm nhìn 100 năm đặt ra cách tiếp cận mới: kinh tế - xã hội, không gian đô thị và hạ tầng không còn được hoạch định theo những lớp riêng biệt hay một phép cộng cơ học mà đặt trong một cấu trúc phát triển thống nhất, tổ chức thành một mạng lưới phát triển có sự phân vai, bổ trợ lẫn nhau.

Phát biểu tại Hội nghị lần thứ 9 (mở rộng) Ban Chấp hành Đảng bộ TPHCM khóa I (nhiệm kỳ 2025-2030), ông Trương Trung Kiên, Giám đốc Sở Quy hoạch - Kiến trúc TPHCM, cho biết, theo Luật Phát triển đô thị, trên địa bàn TPHCM chỉ lập một Quy hoạch tổng thể thành phố, trên cơ sở tích hợp, lồng ghép, thay thế Quy hoạch thành phố và Quy hoạch chung thành phố. Quy hoạch gồm 2 nội dung lớn: định hướng phát triển kinh tế - xã hội và bố trí không gian phát triển đô thị.

Theo đó, quy hoạch xác định 4 nhóm vấn đề trọng tâm cần tập trung giải quyết: nâng cao năng lực cạnh tranh; bố trí không gian phù hợp sức chịu tải sinh thái; tăng kết nối vùng, quốc tế thông qua hạ tầng giao thông và hạ tầng số; nâng cao chất lượng sống đô thị.

Ngoài ra, quy hoạch đặt ra yêu cầu giải quyết những điểm nghẽn đã tích tụ trong quá trình phát triển (tổ chức không gian, hạ tầng, liên kết vùng, mô hình tăng trưởng, ứng phó biến đổi khí hậu, ùn tắc, ngập và sụt lún). Cùng với đó là định hướng phát triển công nghiệp, logistics, năng lượng, công nghệ cao làm nền tảng cho chuyển đổi số, thu hút doanh nghiệp và nhân lực.

Tại hội nghị tham vấn ý kiến các bộ, ngành, hiệp hội nghề nghiệp, nhà đầu tư chiến lược và chuyên gia về Quy hoạch tổng thể TPHCM diễn ra vào giữa tháng 9, Phó Chủ tịch UBND TPHCM Hoàng Nguyên Dinh nhấn mạnh, quy hoạch tổng thể là nền tảng để định hướng không gian đô thị, xác định các chỉ tiêu kinh tế - xã hội, sử dụng đất và thiết lập hệ thống hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội trong nhiều thập kỷ tới.

Từ đó, quy hoạch cụ thể hóa các định hướng lớn tại Nghị quyết 09 của Bộ Chính trị, trong đó có tổ chức lại không gian theo mô hình đa trung tâm, gắn phát triển đô thị với giao thông công cộng (TOD); khai thác hiệu quả không gian ngầm, sông nước, biển đảo, không gian tầm thấp và tầm cao; hoàn thiện hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội; vận dụng hiệu quả các cơ chế, chính sách đặc thù để huy động nguồn lực cho phát triển.

Cấu trúc 5-5-10

Theo định hướng quy hoạch, TPHCM được tổ chức theo cấu trúc “5 cực động lực - 5 hệ liên kết chiến lược - 10 vùng quản trị phát triển”. Trong đó, lõi trung tâm Sài Gòn - Chợ Lớn - Thủ Thiêm giữ vai trò trung tâm quản trị, tài chính và dịch vụ toàn cầu. Phía Đông trở thành cực đổi mới sáng tạo. Phía Bắc là cực công nghiệp - logistics. Phía Nam là cực cảng biển - thương mại tự do - năng lượng. Vũng Tàu - Long Hải - Hồ Tràm trở thành cực biển - du lịch.

Cấu trúc này kết nối các cực để bổ trợ lẫn nhau. Các hệ liên kết chiến lược dự kiến nối Mộc Bài, Củ Chi, Hóc Môn qua lõi trung tâm, Thủ Đức, Dĩ An, Thuận An, Biên Hòa đến Phú Mỹ, Cái Mép; đồng thời hình thành trục Đông - Tây kết nối Đồng bằng sông Cửu Long với Cần Giờ, Vũng Tàu, Côn Đảo và sân bay Long Thành.

Không gian kinh tế cũng được định hình theo hướng đa dạng hơn, với kinh tế biển, logistics, công nghiệp công nghệ cao, tài chính quốc tế, kinh tế số, trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, trung tâm dữ liệu, năng lượng sạch và du lịch chất lượng cao.

Trong đó, Cần Giờ được xác định là không gian sinh thái biển, cảng trung chuyển quốc tế; Cái Mép - Thị Vải, Phú Mỹ, Long Sơn là vùng cảng biển, logistics, công nghiệp và năng lượng; Vũng Tàu - Long Hải - Hồ Tràm phát triển du lịch biển; Côn Đảo theo mô hình đảo xanh, đảo thông minh, gắn bảo tồn sinh thái và di sản.

Một thành phố có cấu trúc đa cực cũng đòi hỏi hạ tầng được tổ chức theo nhiều tầng. Ngoài không gian mặt đất, quy hoạch tính đến không gian ngầm, không gian trên cao và hạ tầng số. Đường sắt đô thị, các tuyến vành đai, đường cao tốc, cảng biển, sân bay, logistics, hạ tầng dữ liệu, trung tâm dữ liệu, trí tuệ nhân tạo, internet vạn vật (IoT) và bản sao số đô thị được xác định là những thành phần quan trọng.

Theo kiến trúc sư Nguyễn Đức Lập, Phó Chủ tịch Hội Kiến trúc sư TPHCM, đa cực không đồng nghĩa với việc mở rộng đô thị bằng mọi giá. Khi các cực công nghiệp, dịch vụ và logistics hình thành, sức ép đầu tư sẽ tăng. Nếu thiếu ranh giới rõ ràng giữa đất phát triển đô thị và không gian sinh thái, vùng đệm tự nhiên có thể bị thu hẹp từng bước. Vì vậy, quy hoạch phải đồng thời là công cụ kiểm soát.

Các vùng sinh thái, nông nghiệp, rừng ngập mặn và không gian cửa biển không thể chỉ được xem là phần diện tích còn lại sau khi đã bố trí đô thị, công nghiệp và hạ tầng. Nguyên tắc đặt ra là tăng trưởng kinh tế phải nằm trong giới hạn chịu tải của môi trường và hạ tầng.

Từ góc nhìn đó, xây dựng quy hoạch tổng thể TPHCM không chỉ là câu chuyện của ngành quy hoạch. Phó Chủ tịch UBND TPHCM Hoàng Nguyên Dinh xác định đây là nhiệm vụ có ý nghĩa định hướng không gian đô thị, các chỉ tiêu kinh tế - xã hội, sử dụng đất và hệ thống hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội trong nhiều thập niên tới; đồng thời gắn với mục tiêu bảo đảm chất lượng sống cho người dân và nâng cao năng lực cạnh tranh của thành phố.