Sáng 25-9, Trường ĐH Khoa học Xã hội và Nhân văn - ĐHQG TPHCM (HCMUSSH) khai mạc Ngày Xã hội học Nam Bộ năm 2026 và Hội thảo khoa học quốc gia với chủ đề “Xã hội học đương đại Nam Bộ - Nửa thế kỷ và 40 năm đổi mới theo hướng phát triển bền vững”.
Phát biểu khai mạc, PGS-TS Lưu Văn Quyết - Phó hiệu trưởng HCMUSSH nhận định, Nam Bộ là một trong những không gian xã hội năng động nhất Việt Nam, trải qua nhiều biến đổi mạnh mẽ về đô thị hóa, công nghiệp hóa, di cư, cơ cấu dân số, lao động, gia đình và lối sống. Những biến đổi này diễn ra nhanh hơn trong bối cảnh chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo, biến đổi khí hậu, già hóa dân số và hội nhập quốc tế.
“Phía sau những con số về tăng trưởng, đô thị hóa hay phát triển công nghệ là con người, gia đình và cộng đồng. Mọi sự phát triển cuối cùng phải hướng đến con người; chất lượng cuộc sống phải là một thước đo quan trọng và không ai nên bị bỏ lại phía sau”, PGS.TS Lưu Văn Quyết nhấn mạnh.
Phát biểu chúc mừng, GS-TS Nguyễn Hữu Minh, Chủ tịch Hội Xã hội học Việt Nam, đánh giá qua nhiều lần tổ chức, Ngày Xã hội học Nam Bộ đã từng bước khẳng định vị trí của một diễn đàn học thuật có ý nghĩa, tạo không gian gặp gỡ, trao đổi chuyên môn và kết nối các thế hệ nghiên cứu xã hội học trong cả nước.
“Trước những vấn đề mới, giới xã hội học không chỉ thực hiện nhiệm vụ chuyên môn mà còn mang trách nhiệm xã hội và trách nhiệm lịch sử. Các nhà khoa học cần tiếp tục nghiên cứu những vấn đề nảy sinh từ thực tiễn, cung cấp luận cứ cho hoạch định chính sách, góp phần bảo đảm tiến bộ, công bằng xã hội và phát triển bền vững”, GS-TS Nguyễn Hữu Minh nhận định.
Tại phiên toàn thể, GS-TS Bùi Thế Cường - Ủy viên Ban thường vụ, Trưởng ban công tác phía Nam Hội Xã hội học Việt Nam, đặt ra bốn câu hỏi lớn cho giới nghiên cứu: Sau gần nửa thế kỷ hình thành và 40 năm đổi mới, xã hội học Nam Bộ đã đạt được gì và đóng góp như thế nào cho người dân; trong nửa đầu thập niên 2020, ngành có những kết quả mới nào; từ nay đến năm 2030 cần tập trung vào nhiệm vụ gì để đóng góp cho các mục tiêu phát triển; và bản thân ngành xã hội học phải thay đổi ra sao để đáp ứng yêu cầu mới của đất nước.
Một trong những nội dung đáng chú ý tại hội thảo là tham luận “Lời mời đến với xã hội học 5.0” của TS Nguyễn Hữu Hoàng (Học viện Chính trị khu vực II, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh. Theo TS Hoàng, con người đang sống trong một thế giới biến động, bất định, phức tạp và mơ hồ; ranh giới giữa thực và ảo, giữa đời sống vật lý và không gian số, giữa con người và máy móc ngày càng mờ đi.
Trong khi Công nghiệp 5.0 và mô hình xã hội siêu thông minh đã được nhiều quốc gia đề cập, xã hội học 5.0 vẫn là một địa hạt nghiên cứu khá mới. Hướng tiếp cận này kế thừa thành tựu của xã hội học số và xã hội học 4.0 nhưng đi sâu hơn vào quan hệ giữa con người với các hệ thống trí tuệ nhân tạo có khả năng tự học, tham gia phân tích và hỗ trợ ra quyết định.
TS Nguyễn Hữu Hoàng cho rằng, Nam Bộ, đặc biệt là siêu đô thị TPHCM, có thể trở thành một “phòng thí nghiệm sống” để phát triển xã hội học 5.0. Khu vực này hội tụ hạ tầng số, quy mô kinh tế, nguồn nhân lực và lực lượng nghiên cứu, đồng thời cũng thể hiện rõ những mặt đối lập của quá trình chuyển đổi số.
Trong khi vùng lõi đô thị số hóa với tốc độ nhanh, một bộ phận người cao tuổi, phụ nữ, người có điều kiện kinh tế - xã hội thấp và các nhóm dễ bị tổn thương vẫn có nguy cơ bị loại trừ số. Sự tập trung về vốn, dữ liệu và hạ tầng công nghệ có thể thúc đẩy phát triển nhưng cũng làm gia tăng khoảng cách và bất bình đẳng.
Từ thực tế trên, diễn giả đề xuất các cơ sở đào tạo mạnh dạn đưa xã hội học 5.0 vào chương trình đại học và sau đại học; hình thành mạng lưới nghiên cứu liên ngành tại Nam Bộ; xây dựng cơ sở dữ liệu xã hội số mở, liên vùng, liên ngành để cảnh báo bất bình đẳng theo giới tính, độ tuổi và nhóm xã hội; đồng thời xây dựng văn hóa nghiên cứu trong đó người làm khoa học xã hội chủ động sử dụng AI, dữ liệu lớn và các phương pháp nghiên cứu mới.
“Đây chưa phải là câu trả lời cuối cùng mà là một lời mời học thuật. Đề xuất có thể được góp ý, bổ sung, thậm chí bác bỏ. Tuy nhiên, khoa học chỉ tiến về phía trước khi chúng ta dám kiến tạo, tự chất vấn và điều chỉnh hệ thống tri thức của mình”, TS Nguyễn Hữu Hoàng chia sẻ.
