Thi tốt nghiệp THPT và tuyển sinh đại học, cao đẳng (ĐH-CĐ) không chỉ liên quan đến hàng triệu thí sinh mà còn là một trong những khâu quan trọng của quá trình đột phá phát triển giáo dục và đào tạo. Để tạo sự công bằng, tránh xảy ra tiêu cực, cần một hệ thống quản trị hiện đại, minh bạch với chiến lược căn cơ và đồng bộ giữa mục tiêu, khoa học đo lường, hạ tầng công nghệ.
Xây dựng lộ trình phù hợp
Xác nhận các kỳ thi THPT và tuyển sinh ĐH-CĐ từ năm 2002 đến nay chưa như kỳ vọng của đông đảo phụ huynh và xã hội, ThS Phạm Thái Sơn, Giám đốc Trung tâm Tuyển sinh và truyền thông, Trường ĐH Công thương TPHCM, đề xuất Bộ GD-ĐT cần tổng kết, đánh giá toàn bộ quá trình.
Không chỉ điểm lại các lần thay đổi, mà còn phải phân tích dữ liệu: kỳ thi có giảm chi phí không, đề thi có ổn định không, điểm thi dự báo kết quả học ĐH đến đâu, gian lận xuất hiện ở khâu nào và mỗi thay đổi tác động như thế nào đến việc dạy học, từ đó xác định rõ mục tiêu ưu tiên.
Nếu mục tiêu chính là công nhận tốt nghiệp thì đề thi và cách tổ chức phải khác với một kỳ thi tuyển sinh ĐH có tính cạnh tranh cao. Không xác định rõ mục tiêu thì mọi tranh luận về số môn thi hoặc hình thức thi trên giấy, thi trên máy tính đều dễ đi lệch hướng.
TS Nguyễn Đức Nghĩa, nguyên Phó Giám đốc ĐH Quốc gia TPHCM, cũng cho rằng, để có một đề án đổi mới thi tốt nghiệp THPT và tuyển sinh ĐH-CĐ mang tính chiến lược, Bộ GD-ĐT phải tái cấu trúc nhiều vấn đề. Đổi mới không bắt đầu từ việc thay đổi hình thức thi (trắc nghiệm hay tự luận), thời gian thi 1 ngày hay 3 ngày mà phải bắt đầu từ việc làm rõ triết lý: đánh giá cái gì và nhằm mục đích gì?
Như vậy, cần tách bạch về mặt kỹ thuật giữa hai công cụ đo lường là kỳ thi tốt nghiệp THPT và tuyển sinh ĐH-CĐ. Trong đó, kỳ thi tốt nghiệp THPT nhằm đo lường mức độ đạt chuẩn đầu ra của Chương trình Giáo dục phổ thông.
Đề thi phải ổn định, chuẩn hóa, có độ bao phủ rộng nhưng độ khó ở mức vừa phải để đại đa số học sinh hoàn thành chương trình đều có thể vượt qua. Tuyển sinh ĐH-CĐ nhằm chọn lọc người học phù hợp cho từng ngành nghề/bậc học cao hơn, và quyền này phải thuộc về các cơ sở giáo dục ĐH theo tinh thần tự chủ.
“Khi cố tình ép hai công cụ có bản chất đo lường trái ngược nhau vào làm một, hệ thống sẽ luôn rơi vào trạng thái mất cân bằng”, TS Nguyễn Đức Nghĩa nhấn mạnh.
Cuối năm 2024 và nửa đầu năm 2025, Bộ GD-ĐT đã tổ chức thử nghiệm đề thi trên máy tính tại nhiều vùng miền với hơn 12.000 học sinh thuộc các nhóm đối tượng khác nhau. Tiếp đó, trong tháng 4 và tháng 5-2026, việc thử nghiệm được mở rộng trên mạng LAN nội bộ tại 15 tỉnh, thành phố; 143 trường THPT, trường chuyên và trung tâm giáo dục thường xuyên, với 36.178 thí sinh và khoảng 143.000 lượt thi. Kết quả bước đầu cho thấy hệ thống vận hành ổn định, mô hình tổ chức thi có khả năng triển khai trong điều kiện thực tế của Việt Nam.
Chỉ thực hiện đổi mới khi đã chuẩn bị kỹ
Theo suốt hành trình tuyển sinh “3 chung” và kỳ thi THPT quốc gia “2 trong 1”, ông Nguyễn Quốc Cường, nguyên Chuyên viên tuyển sinh của Bộ GD-ĐT tại phía Nam, nêu ý kiến: cần tiếp cận vấn đề đổi mới thi THPT và tuyển sinh ĐH-CĐ một cách nghiêm túc, có hệ thống và khoa học; phân tích kinh nghiệm triển khai trong gần 24 năm qua, đồng thời tham khảo kinh nghiệm quốc tế. “Cần xác định rõ mô hình hệ thống, định hướng, lộ trình phát triển trước khi thực hiện cải tiến và triển khai”, ông Nguyễn Quốc Cường kiến nghị.
Trong khi đó, ThS Hứa Minh Tuấn, nguyên Phó Hiệu trưởng Trường ĐH Tài chính - Marketing, nhận xét, kỳ thi tốt nghiệp THPT tổ chức trên phạm vi cả nước, mỗi năm có khoảng 1 triệu thí sinh tham gia, vì vậy khi cải tiến, đổi mới phải tính toán đến quyền lợi của các thí sinh, tránh để xảy ra tiêu cực. Nếu làm vội vàng, chưa chuẩn bị kỹ thì hậu quả sẽ khó lường.
Theo ThS Hứa Minh Tuấn, toàn ngành giáo dục cần nhìn nhận vấn đề một cách toàn diện và hệ thống hơn. Rất nhiều vấn đề cần được làm rõ trước khi thực hiện đổi mới, chẳng hạn: hệ thống khảo thí, đánh giá của Việt Nam sẽ có mô hình, cấu trúc như thế nào? Mô hình này có tham khảo kinh nghiệm của các quốc gia trên thế giới hay không? Cơ chế, chính sách nào cần thực hiện? Cơ chế giám sát, đánh giá, kiểm định ra sao?
Đánh giá Đề án tổ chức kỳ thi tốt nghiệp THPT trên máy tính cho giai đoạn 2026-2036 mà Bộ GD-ĐT vừa xây dựng để trình Chính phủ, TS Hoàng Ngọc Vinh, nguyên Vụ trưởng Vụ Giáo dục Chuyên nghiệp (Bộ GD-ĐT), cho rằng, có chủ trương và đề án không có nghĩa là hệ thống đã sẵn sàng, có thể áp dụng ngay.
Hàng loạt câu hỏi lớn Bộ GD-ĐT cần phải tính đến: đã có bao nhiêu câu hỏi trong ngân hàng câu hỏi thi trắc nghiệm trên máy tính được thử nghiệm? Các đề thi có được đặt trên cùng một thang đo hay không? Đội ngũ khảo thí chuyên nghiệp đến đâu? Cơ chế phát hiện bất thường có hoạt động trước khi công bố điểm hay không...
Áp dụng công nghệ để đổi mới thi cử là tất yếu. Vụ sai phạm tại điểm thi Tuyên Quang đã cho thấy rủi ro không chỉ đến từ thí sinh sử dụng thiết bị công nghệ cao mà đến từ chính những người được giao tổ chức và bảo vệ kỳ thi. Nếu chỉ đơn thuần áp dụng công nghệ để hạn chế rủi ro thì chưa nêu đúng nguyên nhân.
“Không có giải pháp nào triệt tiêu hoàn toàn gian lận, tiêu cực trong thi cử. Chính sách đúng phải làm cho gian lận khó thực hiện hơn, dễ bị phát hiện hơn. Do đó, điều cần đánh giá không phải Bộ GD-ĐT trình đề án nhanh hay chậm, mà là đề án có dựa trên nghiên cứu, thử nghiệm và đánh giá rủi ro đầy đủ hay không. Càng vội vàng triển khai công nghệ khi nền tảng chưa chuẩn thì rủi ro càng lớn”, TS Hoàng Ngọc Vinh cảnh báo.
* TS TRẦN ĐÌNH LÝ, Phó Hiệu trưởng Trường ĐH Nông Lâm TPHCM:
Quy chế tuyển sinh hướng tới sự ổn định
Một trong những yêu cầu quan trọng của chính sách tuyển sinh ĐH là tính ổn định và khả năng dự báo. Học sinh thường có quá trình chuẩn bị và định hướng ngành nghề từ những năm đầu THPT. Vì vậy, đối với những thay đổi lớn có tác động trực tiếp đến phương thức, tổ hợp hoặc tiêu chí xét tuyển, cần có lộ trình phù hợp và thông tin sớm để học sinh, phụ huynh và các cơ sở giáo dục chủ động chuẩn bị.
Theo tôi, Bộ GD-ĐT có thể hướng tới xây dựng một khung quy chế tuyển sinh ổn định trong một giai đoạn nhất định, trong đó xác lập rõ những nguyên tắc cốt lõi về chuẩn đầu vào, yêu cầu minh bạch, nguyên tắc quy đổi, dữ liệu sử dụng trong xét tuyển và trách nhiệm giải trình của cơ sở đào tạo. Những vấn đề mang tính kỹ thuật có thể được rà soát, cập nhật khi cần thiết nhưng nên hạn chế thay đổi các nguyên tắc căn bản có ảnh hưởng lớn đến quá trình chuẩn bị của người học.
Một chính sách tuyển sinh tốt cần đồng thời đạt được các yêu cầu: công bằng với thí sinh, khoa học trong lựa chọn người học, minh bạch trong tổ chức thực hiện và đủ ổn định để học sinh có thể chủ động chuẩn bị cho định hướng học tập, nghề nghiệp của mình.
* Thầy LÂM VŨ CÔNG CHÍNH, Giáo viên Trường THPT Nguyễn Du (phường Hòa Hưng, TPHCM):
Trả lại đúng nghĩa kỳ thi tốt nghiệp THPT
Một nền giáo dục chỉ đánh giá học sinh qua điểm số, xem thứ hạng của các kỳ thi là một suất chen chân vào trường ĐH thì sẽ còn phát sinh nhiều hệ lụy. Những bất cập của phương án thi tốt nghiệp THPT “2 trong 1” đã được dự báo từ trước và sự việc gian lận trong kỳ thi THPT quốc gia 2018 bị phanh phui là giọt nước tràn ly, đến năm 2026 lại gọi tên tỉnh Tuyên Quang. Tác động của những sai lầm trong chính sách thi cử ảnh hưởng đến hàng triệu con người mỗi năm và gây hậu quả nặng nề trong nhiều năm sau đó.
Hiện nay nhiều chuyên gia đề xuất nên tách hai kỳ thi vì mỗi kỳ thi có mục đích khác nhau. Đối với xét tốt nghiệp, nên giao quyền cho các địa phương, có thể không cần phải thi, còn xét tuyển ĐH thì để các trường ĐH tự tổ chức. Tôi cho rằng đã đến lúc kỳ thi “2 trong 1” hoàn thành sứ mệnh, để trả lại một kỳ thi tốt nghiệp THPT về đúng vai trò, chức năng của nó.
Điều đó sẽ giúp Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 đi đúng lộ trình và đề thi tốt nghiệp có thể đánh giá được chất lượng giáo dục theo hướng đánh giá năng lực, phẩm chất của học sinh. Ngành giáo dục cần nhìn lại cách đào tạo coi nặng điểm số, đánh giá sự thành công của một đứa trẻ thông qua việc tìm đáp số đúng cho câu trả lời do người khác đặt ra nhưng lại thiếu năng lực đặt câu hỏi cho chính mình.
THANH HÙNG - THU TÂM ghi
