Phản biện bằng lập luận và chứng cứ
Chỉ với một chiếc điện thoại, sinh viên có thể tìm tài liệu, giải toán hay nhờ AI giải thích vấn đề phức tạp. Khi người thầy không còn là nguồn cung cấp kiến thức duy nhất, điều khiến sinh viên tin tưởng, kính trọng thầy cô cũng cần được nhìn nhận sâu sắc hơn.
Từ gần 20 năm giảng dạy Toán và Xác suất thống kê, tôi cho rằng AI không làm mất vai trò của giảng viên, nhưng buộc người thầy thay đổi. Bên cạnh truyền đạt kiến thức, giảng viên cần giúp sinh viên hiểu bản chất vấn đề, kiểm chứng thông tin, phát hiện sai sót và vận dụng vào thực tiễn.
Chẳng hạn, AI có thể đưa ra lời giải xác suất rất thuyết phục nhưng sử dụng giả thiết không có trong đề bài. Nếu sinh viên chỉ dựa vào kết quả ấy để kết luận giảng viên sai, trao đổi dễ thành tranh cãi. Nếu thầy trò cùng kiểm tra giả thiết, lập luận, đây lại là bài học về tư duy phản biện.
Cách giảng viên phản ứng trước lời giải khác mình rất quan trọng. Xem mọi ý kiến trái chiều là thiếu tôn trọng sẽ khiến sinh viên ngại hỏi. Sẵn sàng lắng nghe, thừa nhận sai sót khi có căn cứ giúp củng cố niềm tin. Uy tín người thầy không mất đi khi nhận sai, mà bị tổn thương khi biết sai nhưng không sửa.
Cần phân biệt phản biện học thuật với hành vi xúc phạm. Sinh viên dùng AI kiểm tra nhận định, đặt câu hỏi hay đề xuất cách giải khác là điều nên khuyến khích. Kết quả AI không đương nhiên đúng; ý kiến giảng viên cũng cần được xem xét bằng lập luận, chứng cứ và cơ sở khoa học.
Trên mạng xã hội, một video ngắn thiếu bối cảnh có thể dẫn tới chỉ trích, xúc phạm giảng viên. Tuy nhiên, không nên mặc định mọi việc ghi hình, phản ánh đều sai. Điều cần thiết là sử dụng thông tin có trách nhiệm, xác minh đầy đủ trước khi kết luận.
Nhà trường cần cơ chế tiếp nhận phản ánh độc lập, bảo mật và tạo điều kiện cho hai phía giải trình. Sinh viên phản ánh đúng phải được bảo vệ trước nguy cơ bị gây khó dễ; giảng viên bị vu khống cũng cần được bảo vệ danh dự. Ai sai phải khắc phục, chịu trách nhiệm tương xứng. Người thầy không được dùng điểm số hay quyền đánh giá để gây áp lực với sinh viên có ý kiến khác biệt.
Đổi mới cách dạy và đánh giá
Lo ngại sinh viên dùng AI làm bài tập, viết tiểu luận hoặc gian lận là có cơ sở. Theo tôi, giải pháp cần bắt đầu từ phương pháp giảng dạy và đánh giá, cùng quy định rõ ràng về sử dụng công cụ.
Mỗi học phần nên công khai ngay từ đầu nội dung được dùng AI, trường hợp phải khai báo và hành vi vi phạm trung thực học thuật. Sinh viên có thể nhờ AI tìm ý tưởng, giải thích kiến thức, kiểm tra lỗi, nhưng phải chịu trách nhiệm về nội dung, độ chính xác và nguồn thông tin trong bài nộp.
Một tiểu luận trình bày đẹp chưa chắc phản ánh đúng năng lực. Giảng viên cần kết hợp đánh giá quá trình, bài tập tình huống, vấn đáp, yêu cầu sinh viên giải thích hoặc bảo vệ kết quả. Người học được AI hỗ trợ vẫn phải chứng minh mình hiểu vấn đề, có khả năng lập luận và phát hiện sai sót.
Từ thực tế triển khai nền tảng E-learning HUITx tại Trường ĐH Công Thương TPHCM, tôi cho rằng cần phát triển thêm hoạt động đặt câu hỏi, tranh luận, kiểm chứng thông tin và phản hồi giữa thầy trò. Công nghệ có ý nghĩa khi nâng chất lượng tương tác. Giảng viên cũng cần được bồi dưỡng năng lực sử dụng AI, hiểu giới hạn công cụ mà sinh viên đang dùng.
Xây dựng văn hóa tôn trọng phải bắt đầu từ giảng viên và người quản lý. Lắng nghe sinh viên không có nghĩa chiều theo mọi yêu cầu; nghiêm khắc trong học thuật cần đi cùng sự công bằng. Bảo vệ danh dự nhà giáo cũng đòi hỏi xem xét khách quan những phản ánh liên quan đến thầy cô.
Điều giúp người học kính trọng thầy cô lâu dài là kiến thức, trách nhiệm và cách đối xử với sinh viên. Giáo dục đại học cần hình thành những người biết đặt câu hỏi, suy nghĩ độc lập và tôn trọng sự thật. Giữ tôn nghiêm trong thời đại AI vì thế cần giúp thầy trò biết phản biện có căn cứ, lắng nghe và tôn trọng nhau.
Báo Sài Gòn Giải Phóng mở diễn đàn "Giữ vững tôn nghiêm nghề giáo" để ghi nhận ý kiến đóng góp của các nhà quản lý, chuyên gia, nhà giáo. Các ý kiến đóng góp gửi về địa chỉ email: toasoan@sggp.org.vn.
