Vụ án dân sự công ích đầu tiên
Tình trạng doanh nghiệp (DN) chậm, trốn đóng BHXH những năm qua xảy ra thường xuyên, xâm phạm quyền lợi an sinh chính đáng, hợp pháp của người lao động (NLĐ), thách thức quy định pháp luật. Suốt trong thời gian dài NLĐ luôn chật vật đi đòi quyền lợi thì gần đây, các cơ quan pháp luật đã chủ động vào cuộc, phát đi những tín hiệu lạc quan.
Cụ thể, Tòa án nhân dân (TAND) khu vực 12 - Hà Nội vừa đưa ra xét xử vụ án dân sự công ích “Yêu cầu thực hiện nghĩa vụ nộp tiền bảo hiểm”, với nguyên đơn khởi kiện là Viện kiểm sát nhân dân (VKSND) khu vực 12, bị đơn là Công ty TNHH Hệ thống cơ điện MD (trụ sở tại xã Ứng Thiên, TP Hà Nội). DN này nợ hơn 158 triệu đồng tiền BHXH chưa thanh toán, kê khai đóng BHXH cho 5 lao động nhưng để xảy ra tình trạng chậm, trốn đóng kéo dài.
Trước đó, sau khi BHXH cơ sở Ứng Hòa chuyển thông tin vi phạm, VKSND khu vực 12 phối hợp xác minh, làm việc và đôn đốc Công ty TNHH Hệ thống cơ điện MD khắc phục.
Công ty này chỉ nộp một phần số tiền chậm đóng trong tháng 5 và tháng 6-2026, đến tháng 8 vẫn còn hơn 158 triệu đồng chưa thanh toán. Theo Luật BHXH hiện hành, cơ quan BHXH không có thẩm quyền khởi kiện. Do đó, BHXH cơ sở Ứng Hòa đề nghị VKSND khu vực 12 thực hiện quyền khởi kiện dân sự công ích.
VKSND khu vực 12 làm thủ tục khởi kiện, đề nghị tòa án buộc DN thực hiện nghĩa vụ đóng BHXH. TAND khu vực 12 thụ lý và đưa vụ án ra xét xử ngày 7-9. Kết quả, tòa tuyên buộc công ty phải thanh toán toàn bộ số tiền nợ BHXH hơn 158 triệu đồng, cùng tiền lãi chậm nộp phát sinh.
Đây là vụ án dân sự công ích đầu tiên tại Hà Nội về yêu cầu thực hiện nghĩa vụ đóng BHXH, BHYT và bảo hiểm thất nghiệp theo Nghị quyết số 205/2025/QH15 về thí điểm VKSND khởi kiện vụ án dân sự để bảo vệ quyền dân sự của các chủ thể thuộc nhóm dễ bị tổn thương hoặc bảo vệ lợi ích công.
Theo BHXH TP Hà Nội, thực hiện Nghị quyết số 205, thời gian qua BHXH và VKSND hai cấp của thành phố đã ký quy chế phối hợp, tập trung rà soát, phân loại các DN chậm đóng, trốn đóng BHXH, BHYT, bảo hiểm thất nghiệp kéo dài từ 3 tháng trở lên; xác minh nguyên nhân, tổ chức làm việc và đối thoại trước tố tụng.
Sau 3 tháng phối hợp, VKSND TP Hà Nội và VKSND các khu vực đã đôn đốc 2.166 đơn vị, qua đó thu hồi 126,7 tỷ đồng trong tổng số 239,1 tỷ đồng tiền chậm đóng, trốn đóng các loại bảo hiểm.
Tại TPHCM, Công ty CP Xuất nhập khẩu Hoàng Sinh (phường Bình Dương) đóng cửa, nợ lương và các loại bảo hiểm gần 63 tỷ đồng. BHXH cơ sở Bình Dương vừa chuyển hồ sơ trường hợp này sang VKSND khu vực 15 đề nghị xem xét khởi kiện, bảo vệ quyền lợi NLĐ.
Trước đó, ngày 29-7-2026, BHXH cơ sở Bình Dương mời đại diện Công ty Hoàng Sinh làm việc liên ngành với sự tham gia của BHXH cơ sở Bình Dương, VKSND khu vực 15, Công an phường Bình Dương và Cơ quan Thuế cơ sở 25.
Tuy nhiên, đại diện Công ty Hoàng Sinh không tham dự buổi làm việc và cũng không có văn bản thông báo lý do vắng mặt. BHXH cơ sở Bình Dương bàn giao toàn bộ hồ sơ liên quan cho VKSND khu vực 15 tiến hành các thủ tục đưa DN ra tòa.
Để bảo vệ quyền lợi của NLĐ tại Công ty Hoàng Sinh, theo BHXH TPHCM, BHXH cơ sở Bình Dương đã chủ động xác nhận, chốt sổ BHXH đến tháng 3-2023, thời điểm DN này hoàn thành việc đóng đủ. Việc làm này nhằm giúp NLĐ có thể tiếp tục tham gia BHXH, BHYT tại đơn vị mới hoặc làm thủ tục hưởng trợ cấp thất nghiệp khi đủ điều kiện.
Đến nay, cơ quan BHXH đã hoàn tất chốt sổ cho 837 trường hợp đến tháng 3-2023, còn 454 trường hợp chưa được xác nhận quá trình tham gia BHXH. Trong số này, có 152 trường hợp bắt đầu tham gia sau tháng 3-2023 và 302 trường hợp cơ quan BHXH đang đôn đốc DN lập danh sách gửi sang để chốt sổ bổ sung.
Tính đến tháng 7-2026, Công ty Hoàng Sinh mới trích nộp BHXH đến tháng 3-2023. Từ tháng 1-2026, DN đã giảm toàn bộ lao động. Tổng số tiền chậm đóng BHXH tính đến thời điểm này là hơn 33,8 tỷ đồng, trong đó tiền lãi chậm đóng gần 5,77 tỷ đồng.
Giao quyền cho viện kiểm sát: Vừa đúng, vừa mạnh
Theo thống kê của BHXH Việt Nam, trên phạm vi cả nước tính đến hết tháng 8-2026, toàn hệ thống BHXH Việt Nam đã ban hành quyết định kiểm tra tại 6.694 đơn vị.
Qua kiểm tra, hơn 330 tỷ đồng tiền chậm đóng, trốn đóng BHXH, BHYT, bảo hiểm thất nghiệp đã được thu hồi. Cơ quan BHXH cũng yêu cầu truy thu hơn 70,2 tỷ đồng đối với 11.417 lao động chưa tham gia hoặc đóng thiếu thời gian; hơn 128,2 tỷ đồng đối với 40.146 lao động đóng thiếu mức đóng.
Cùng với thu hồi tiền chậm, trốn đóng, cơ quan BHXH đã ban hành hoặc tham mưu cấp có thẩm quyền ban hành 362 quyết định xử phạt vi phạm hành chính, với tổng số tiền hơn 3,1 tỷ đồng.
Vừa qua, BHXH TPHCM công bố danh sách 100 đơn vị chậm đóng BHXH từ 6 tháng trở lên, với tổng số tiền hơn 850,3 tỷ đồng, liên quan 10.750 lao động.
Đối với địa bàn thủ đô, ông Vũ Đức Thuật, Phó Giám đốc BHXH TP Hà Nội, thông tin: Đến hết tháng 8-2026, thành phố có khoảng 25.000 đơn vị chậm đóng BHXH, bên cạnh khoảng 15.000 đơn vị đã dừng hoạt động còn nợ khoảng 2.000 tỷ đồng. Tình trạng này ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi của hơn 200.000 NLĐ.
Theo ông Thuật, ngay khi đơn vị có dấu hiệu chậm đóng, cơ quan BHXH ra thông báo đôn đốc và yêu cầu thực hiện đầy đủ nghĩa vụ. Với những trường hợp đã phát sinh nợ, cơ quan BHXH rà soát, phân loại để có biện pháp xử lý phù hợp. BHXH TP Hà Nội cũng tăng cường kiểm tra, đồng thời báo cáo tình hình chậm đóng với chính quyền các cấp và các cơ quan hữu quan trên địa bàn để phối hợp xử lý.
Đối với các trường hợp chậm đóng kéo dài, cơ quan BHXH phối hợp VKSND tổ chức làm việc trực tiếp, yêu cầu DN khắc phục vi phạm. Nhiều DN đã chủ động thực hiện nghĩa vụ sau khi được cơ quan kiểm sát đôn đốc. Đây cũng là kết quả tích cực nhờ công cụ pháp lý mới từ Nghị quyết số 205/2025/QH15.
Luật sư Trần Tuấn Anh - Giám đốc Công ty Luật Minh Bạch, Đoàn Luật sư TP Hà Nội - nhận định, tình trạng DN chậm, trốn đóng BHXH đã kéo dài nhiều năm, ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi của NLĐ. Bộ luật Hình sự năm 2015 đã quy định, chế tài tội trốn đóng BHXH, song quá trình thực thi trên thực tế còn gặp nhiều vướng mắc pháp lý, khiến việc xử lý chưa đạt hiệu quả như mong muốn.
NLĐ thường ở vị thế yếu khi quyền lợi bị xâm phạm, trong khi việc kiện tụng không dễ dàng bởi thủ tục tố tụng kéo dài, đòi hỏi kiến thức pháp luật và chi phí để theo đuổi vụ việc. Hệ quả là những quyền lợi thiết thực như chế độ thai sản, tai nạn lao động, bảo hiểm thất nghiệp có thể bị ảnh hưởng khi DN né tránh thực hiện nghĩa vụ an sinh bắt buộc cho NLĐ.
“Việc VKSND trực tiếp khởi kiện DN chậm đóng, trốn đóng BHXH có ý nghĩa quan trọng trong bảo vệ quyền lợi NLĐ. Đây là một hướng tiếp cận phù hợp khi giao cho cơ quan có chuyên môn pháp luật thực hiện vai trò khởi kiện và tham gia kiểm sát quá trình giải quyết vụ án, thi hành bản án theo quy định pháp luật. Nhờ đó góp phần bảo đảm quyền lợi của NLĐ được thực hiện trên thực tế, thay vì chỉ dừng ở một bản án”, luật sư Trần Tuấn Anh phân tích.
Lấp khoảng trống pháp lý trong luật
Tại phiên họp thứ 6, tuần qua, Ủy ban Thường vụ Quốc hội đã nghe báo cáo và thảo luận, thẩm tra về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật BHXH. Các ý kiến thống nhất đề nghị Bộ Nội vụ (cơ quan chủ trì soạn thảo) tiếp tục nghiên cứu, rà soát, sửa đổi, bổ sung một số nội dung, trong đó có nội dung quản lý nhà nước về BHXH.
Theo Bộ Nội vụ, sau hơn 1 năm triển khai thực hiện Luật BHXH năm 2024, hầu hết các quy định đã đi vào thực tiễn và đang được triển khai thuận lợi. Tuy nhiên, vẫn còn một số khoảng trống pháp lý và một số quy định chưa đảm bảo tính thống nhất... Do vậy, việc sửa đổi, bổ sung Luật BHXH năm 2024 là cần thiết, đảm bảo phù hợp với tình hình thực tiễn.
