Trong 9 tháng năm 2026, chỉ số sản xuất công nghiệp (IIP) của TPHCM tăng 10,9%; công nghiệp chế biến, chế tạo tăng 11,3%; bốn ngành trọng điểm (cơ khí, điện tử - công nghệ thông tin, hóa dược - cao su nhựa, chế biến lương thực - thực phẩm) tăng 10,8%.
Để duy trì đà tăng trưởng cao hơn, thành phố cần tái tổ chức không gian công nghiệp, phân bổ lại nguồn lực, đất đai và hạ tầng vào những ngành có năng suất, giá trị gia tăng cao.
Doanh nghiệp trước lựa chọn dịch chuyển
Áp lực chuyển đổi đã xuất hiện tại nhiều khu công nghiệp (KCN) từ hàng chục năm trước. Quỹ đất hạn chế, chi phí gia tăng cùng yêu cầu ngày càng cao về công nghệ, môi trường và năng lực cạnh tranh buộc nhiều doanh nghiệp phải tính toán lại không gian sản xuất.
Tại KCN Tân Bình, Công ty TNHH MTV Ứng dụng kỹ thuật nhựa Âu Lạc (thành viên Công ty CP Văn hóa Tân Bình) chuẩn bị đầu tư khoảng 200 tỷ đồng xây dựng nhà máy tại Tây Ninh.
Ông Hoàng Minh Anh Tú, Tổng Giám đốc Công ty CP Văn hóa Tân Bình, cho biết doanh nghiệp phải dịch chuyển để mở rộng sản xuất. Chi phí đất đai, lao động cao và giới hạn mặt bằng đô thị khiến việc mở rộng nhà xưởng, đầu tư dây chuyền hay bổ sung tiện ích cho người lao động ngày càng khó khăn.
Tuy nhiên, không phải doanh nghiệp nào cũng sẵn sàng di dời. Tại KCX Tân Thuận, ông Huỳnh Công Khánh, quản lý xưởng Công ty Usui Brush Việt Nam cho hay, doanh nghiệp muốn đầu tư nhà máy mới nhưng phải cân nhắc kỹ thời gian hoàn vốn, cùng nguy cơ thất thoát lực lượng lao động tay nghề cao đã qua đào tạo nhiều năm.
Đồng quan điểm, ông Vũ Anh Tuấn, Tổng Giám đốc Công ty Tiến Tuấn tại KCN Tân Bình, cho rằng doanh nghiệp cần biết rõ định hướng tương lai của KCN, thời gian gia hạn (nếu có) và điều kiện chuyển đổi để chủ động phương án đầu tư.
Bà Trịnh Thị Dung, đại diện bộ phận nhân sự Công ty TCL Smart Electronics Việt Nam tại KCN VSIP II-A, cho biết có thời điểm doanh nghiệp cần khoảng 1.000 lao động nhưng sau một tháng chỉ tuyển được khoảng 100 người.
Điều này cho thấy địa điểm tiếp nhận sản xuất mới phải đáp ứng đồng thời các yêu cầu về lao động, giao thông, logistics, năng lượng và mạng lưới nhà cung cấp.
Dịch chuyển không đơn thuần là chuyển nhà máy từ nơi thiếu đất sang nơi còn đất, mà phải bảo đảm duy trì hoạt động, ổn định lực lượng lao động và đạt hiệu quả đầu tư.
Nếu thiếu lộ trình và điều kiện tiếp nhận phù hợp, doanh nghiệp có thể phát sinh chi phí mà vẫn chưa cải thiện được năng lực sản xuất.
Chuyển đổi không nhất thiết phải di dời, cần hiện đại hóa
Ông Trần Quang Trường, Tổng Giám đốc Tanimex, cho biết một bộ phận doanh nghiệp thứ cấp tại KCN Tân Bình đã chuyển từ sản xuất sang dịch vụ, logistics. Tanimex đề xuất tổ chức lại khu này theo hướng công nghiệp sạch, dịch vụ và logistics để phù hợp với vị trí đô thị.
Như vậy, chuyển đổi KCN không nhất thiết di dời toàn bộ nhà máy, mà cần sắp xếp lại ngành nghề, chức năng sử dụng đất theo lợi thế từng khu vực.
Ông Bùi Minh Trí, Trưởng ban Ban Quản lý các Khu chế xuất, khu công nghiệp TPHCM (HEPZA), nhấn mạnh một số KCN nằm trong nội thành vẫn vận hành theo mô hình cũ, chưa đáp ứng yêu cầu công nghiệp hiện đại; một số khu đã gần hết thời hạn sử dụng đất.
Thành phố đang xây dựng đề án chuyển đổi các KCN hiện hữu, xác định rõ mô hình, lộ trình, cơ chế thực hiện nhằm bảo đảm quyền lợi hợp pháp của doanh nghiệp và người lao động. Tuy nhiên, chuyển đổi chỉ khả thi khi doanh nghiệp có đủ thời gian chuẩn bị.
HEPZA hiện được giao chủ trì, phối hợp với các sở, ngành xây dựng 2 dự thảo nghị quyết về chuyển đổi khu công nghiệp, dự kiến trình HĐND TPHCM xem xét tại kỳ họp cuối năm 2026.
Thứ nhất là dự thảo Nghị quyết “Quy định cơ chế, chính sách chuyển đổi các khu chế xuất, khu công nghiệp trên địa bàn thành phố đang hoạt động thành khu chức năng mới”, hướng đến các mô hình công nghệ cao, chuyên ngành, công nghiệp hỗ trợ và công nghệ số tập trung.
Thứ hai là dự thảo Nghị quyết “Quy định tiêu chí khu, cụm công nghiệp sinh thái trên địa bàn thành phố và lộ trình, cơ chế, chính sách hỗ trợ chuyển đổi khu, cụm công nghiệp đang hoạt động thành khu, cụm công nghiệp sinh thái”, tập trung sử dụng hiệu quả tài nguyên, đổi mới công nghệ và giảm tác động môi trường.
Trong đó, nổi bật là đề xuất giảm 30% tiền thuê lại đất trong 5 năm đầu đối với nhà đầu tư thứ cấp phải di dời đến khu, cụm công nghiệp tiếp nhận.
Tuy nhiên, ưu đãi đất đai, tín dụng mới giải quyết được một phần chi phí. Chính sách cần gắn lộ trình chuyển đổi với các điều kiện về địa điểm tiếp nhận, hạ tầng, tín dụng, đào tạo lao động và đổi mới công nghệ, hạn chế nguy cơ gián đoạn sản xuất, chuỗi cung ứng.
Quan trọng hơn, dịch chuyển phải tạo cơ hội nâng cấp dây chuyền sản xuất. Nếu chỉ đưa dây chuyền cũ sang địa điểm mới, thành phố mới giải quyết việc phân bố nhà máy, chưa tạo thêm năng suất hay giá trị gia tăng.
Trong khi đó, tự động hóa, sản xuất thông minh, giảm phát thải cùng yêu cầu từ chuỗi cung ứng toàn cầu buộc doanh nghiệp đổi mới công nghệ, nâng cao chất lượng sản phẩm và tối ưu hóa nguồn lực.
Chính sách cần khuyến khích kết hợp đầu tư địa điểm mới với hiện đại hóa thiết bị, cải tiến quy trình và nâng cao năng lực tham gia chuỗi cung ứng.
Quá trình dịch chuyển cần gắn với định hướng phát triển công nghiệp trong không gian kinh tế mới. KCN nằm sâu trong đô thị cần chuyển đổi theo hướng phát huy lợi thế công nghệ, nhân lực, dịch vụ; hoạt động sản xuất cần mặt bằng lớn được bố trí tại khu vực có hạ tầng phù hợp.
Việc sắp xếp phải tạo điều kiện phát triển công nghệ cao, công nghiệp hỗ trợ, sản xuất xanh và ngành có giá trị gia tăng lớn. Đây là cơ sở để nâng cao hiệu quả sử dụng đất công nghiệp, giảm áp lực hạ tầng đô thị và tạo dư địa tăng trưởng.
