Theo UBND TPHCM, cơ chế này có thể rút ngắn khoảng 5-7 tháng trong quá trình thực hiện dự án, đồng thời tạo quỹ đất sạch phục vụ các công trình trọng điểm.
Điểm đáng chú ý của cơ chế này là công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư được thực hiện sớm hơn. Dự án bồi thường được lập và triển khai độc lập để tạo mặt bằng phục vụ dự án chính ngay từ trước khi dự án được phê duyệt chủ trương đầu tư. Tuy nhiên, việc thực hiện phải bảo đảm các điều kiện về ranh giới, nhu cầu sử dụng đất, số hộ bị ảnh hưởng, nhu cầu tái định cư, tổng kinh phí và khả năng cân đối nguồn vốn.
Với Nhà nước, việc chủ động tạo quỹ đất sạch giúp quá trình chuẩn bị đầu tư thuận lợi hơn. Khi mặt bằng đã được giải quyết, thành phố có thể lựa chọn phương thức đầu tư phù hợp với từng công trình. Dự thảo không giới hạn dự án chính ở đầu tư công mà còn bao gồm dự án PPP sử dụng vốn ngân sách Thành phố, các nguồn vốn hợp pháp khác và một số dự án đầu tư cần triển khai ngay.
Cách làm này cũng cho phép tách công tác tạo lập mặt bằng khỏi việc xây dựng công trình. Ngân sách thành phố có thể được bố trí để thực hiện bồi thường, hỗ trợ, tái định cư; sau khi có mặt bằng, Thành phố lựa chọn hình thức đầu tư phù hợp đối với công trình. Qua đó, có thêm điều kiện huy động nguồn vốn xã hội, nhất là nguồn vốn PPP và các nguồn vốn hợp pháp khác. Thực tế, trong các danh mục dự án thu hồi đất của Thành phố hiện có cả dự án sử dụng vốn ngân sách và dự án ngoài ngân sách. Điều này cho thấy nhu cầu tạo mặt bằng để triển khai nhiều loại dự án trên địa bàn là rất lớn.
Đối với người dân, cơ chế này có thể giúp giải quyết sớm hơn những trường hợp nhà, đất nằm trong phạm vi quy hoạch các công trình giao thông, hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội nhưng dự án chưa được triển khai trong thời gian dài. Việc quy hoạch kéo dài có thể khiến người dân gặp khó khăn khi sửa chữa, xây dựng nhà ở, chuyển dịch tài sản hoặc tính toán kế hoạch cuộc sống. Khi công tác thu hồi đất, bồi thường và bố trí tái định cư được thực hiện sớm, người dân có thể biết rõ hơn về phương án thực hiện dự án và quyền lợi của mình. Đây cũng là cơ sở để hạn chế tình trạng phải chờ đợi trong thời gian dài tại những khu vực đã có quy hoạch.
Tuy nhiên, đẩy nhanh tiến độ phải đi đôi với kiểm soát chặt chẽ. Nghị quyết yêu cầu phạm vi thu hồi đất không được vượt quá nhu cầu của dự án chính, tránh thu hồi đất không cần thiết. Dự án cũng phải xác định trước nhu cầu tái định cư và khả năng cân đối vốn. Trường hợp dự án chính có thay đổi, tạm dừng hoặc không tiếp tục triển khai, thành phố phải rà soát các khoản chi phí đã thực hiện, diện tích đất đã thu hồi, tài sản và các nghĩa vụ liên quan đến người dân.
Ý nghĩa của cơ chế này là chuyển từ tư duy “có dự án rồi mới chuẩn bị mặt bằng” sang chủ động "chuẩn bị quỹ đất cho phát triển". Khi Nhà nước chủ động được mặt bằng, nguồn lực ngân sách có thể được sử dụng hiệu quả hơn, khả năng huy động vốn xã hội được mở rộng; còn người dân trong khu vực quy hoạch có cơ hội được giải quyết quyền lợi và ổn định cuộc sống sớm hơn. Đây mới là hiệu quả kinh tế xã hội đáng chú ý nhất của chính sách.
