Băn khoăn AI thay thế con người
Tại các buổi tư vấn, bên cạnh những băn khoăn quen thuộc về ngành học, trường học và cơ hội việc làm, không ít học sinh lo ngại ngành nghề mình yêu thích hôm nay có thể bị công nghệ thay thế trong tương lai.
Em Huỳnh Gia An, học sinh lớp 12A4, Trường THPT Dương Bạch Mai (xã Phước Hải) đặt câu hỏi: “Liệu AI có thể thay thế con người trong lĩnh vực y khoa, một ngành nghề đòi hỏi kiến thức chuyên sâu, sự chính xác và trách nhiệm cao hay không?”.
Một nữ sinh khác lại băn khoăn khi đứng trước lựa chọn giữa chuyên ngành Biên - Phiên dịch và giảng dạy. Trước thực tế các công cụ AI có khả năng dịch thuật nhanh chóng, chính xác, em lo ngại cơ hội việc làm của người học ngoại ngữ sẽ dần bị thu hẹp. Những câu hỏi được đưa ra cho thấy học sinh đã bắt đầu quan tâm nhiều hơn đến tác động của công nghệ đối với nghề nghiệp.
Cô Trần Thị Nguyên An, Phó Hiệu trưởng Trường THPT Dương Bạch Mai cho hay, trong bối cảnh công nghệ và AI đang làm thay đổi phương thức hoạt động của nhiều ngành nghề, việc lựa chọn thiếu thông tin, không phù hợp với năng lực và sở thích có thể khiến học sinh phải trả giá bằng thời gian, công sức và cả cơ hội nghề nghiệp.
Vì vậy, chương trình “Cùng bạn chọn ngành nghề trong kỷ nguyên số” có ý nghĩa thiết thực khi giúp học sinh tiếp cận thông tin về hệ thống giáo dục và đào tạo, các ngành nghề trong xã hội, nhu cầu nhân lực và xu hướng thị trường lao động. Chương trình cập nhật những thay đổi của nghề nghiệp dưới tác động của công nghệ và trí tuệ nhân tạo. Cùng với đó là tạo cơ hội để học sinh trao đổi trực tiếp với chuyên gia, đại diện các cơ sở đào tạo để được giải đáp những băn khoăn về ngành học, trường học, bậc đào tạo cũng như yêu cầu năng lực của từng lĩnh vực.
Ngoài ra, cô Nguyên An cũng cho biết thêm, một thực trạng đáng quan tâm là nhiều học sinh vẫn chọn ngành theo cảm tính, chạy theo những ngành nghề được cho là “hot” hoặc phụ thuộc hoàn toàn vào định hướng của gia đình mà chưa tìm hiểu kỹ yêu cầu chuyên môn. Chẳng hạn, có học sinh đăng ký các ngành Quản trị du lịch – khách sạn nhưng lại chưa có nền tảng ngoại ngữ và kỹ năng giao tiếp cần thiết. Điều này khiến các em có nguy cơ gặp khó khăn ngay trong quá trình học tập, thực hành và tìm kiếm việc làm sau khi tốt nghiệp.
Công thức 60% - 30% - 10% và mô hình Tam giác hướng nghiệp
TS Lê Thị Thanh Mai, chuyên gia hướng nghiệp - tuyển sinh, nguyên Trưởng ban Công tác Sinh viên ĐHQG TPHCM chia sẻ: "Trong chuỗi chương trình tư vấn hướng nghiệp vừa qua, chúng tôi nhận thấy các em học sinh có rất nhiều băn khoăn và nỗi lo sợ rằng trí tuệ nhân tạo hay công nghệ số sẽ thay thế con người, làm ảnh hưởng đến cơ hội việc làm của các ngành học. Ngay cả với những ngành trọng điểm mà Nhà nước đang rất cần nguồn nhân lực như công nghệ thông tin, vi mạch hay AI, các em vẫn đắn đo vì lo ngại máy móc sẽ đảm nhận phần lớn công việc. Tuy nhiên, thông điệp quan trọng mà chúng tôi muốn gửi tới các em là: Công nghệ số và AI sẽ thay đổi bản chất của công việc chứ không thể thay thế được con người”.
Theo cô Thanh Mai, để đón đầu xu thế nhân lực tương lai, điều đầu tiên là các em phải chọn đúng ngành nghề mình thực sự yêu thích để duy trì động cơ học tập bền vững. Đồng thời, các em cần chủ động trang bị kỹ năng số và khả năng ứng dụng AI một cách sành sỏi. Ngay từ bậc phổ thông, học sinh cần học cách sử dụng AI có trách nhiệm và đạo đức. Thay vì chỉ dùng AI một cách thụ động để giải bài tập mà không có tư duy phản biện hay kiểm chứng, các em hãy biến AI thành công cụ hỗ trợ tìm kiếm thông tin nhân lực, phân tích bản thân để định vị nghề nghiệp cho chính mình.
Cô Thanh Mai chia sẻ: "Để thành công và không bị làn sóng công nghệ đào thải, tôi thường chia sẻ với các em sinh viên và học sinh công thức 60% - 30% - 10%”. Trong đó 60% là kiến thức chuyên môn cốt lõi. Các em bắt buộc phải làm chủ nền tảng kiến thức chuyên ngành một cách thật vững chắc. Công nghệ chỉ hỗ trợ, chuyên môn sâu mới là nền móng. 30% là kỹ năng vận dụng công nghệ. Các em phải hiểu, làm quen và sử dụng thành thạo các công nghệ số trong ngành học của mình. Bên cạnh đó, 10% là tư duy làm chủ. Dù công nghệ có hiện đại đến đâu, tư duy của con người vẫn phải làm chủ để điều khiển, định hướng công nghệ tạo ra những sản phẩm đúng kỳ vọng.
Để giúp học sinh lựa chọn ngành nghề phù hợp, cô Mai đưa ra mô hình “Tam giác hướng nghiệp” gồm 3 tầng. Ở đó, đáy tam giác (Nền tảng) là Nghề/Ngành/Trường. Đầu tiên, các em phải mô tả thật chi tiết về “Nghề”, tức là công việc mình muốn làm trong tương lai (có thể nhờ chuyên gia, thầy cô hoặc AI hỗ trợ tìm hiểu). Từ “Nghề”, các em mới xác định “Ngành” học, và từ “Ngành” mới chọn cơ sở đào tạo (Trường). Khi chọn trường, các em cần cân nhắc kỹ các bậc học (trung cấp, cao đẳng, đại học) sao cho tương thích với năng lực thực tế, tránh việc cố sức vào đại học rồi đuối sức không theo kịp.
Bậc thứ hai của tam giác là sự phù hợp và tính khả thi. Sự phù hợp nghĩa là ngành nghề đó phải đúng với sở thích, tính cách và năng lực bản thân. Tính khả thi đòi hỏi các em đánh giá thực tế về khả năng học tập của mình lẫn nhu cầu thực tế của thị trường lao động, tránh những ước mơ quá viển vông, xa vời.
“Đỉnh tam giác là “Quyết định và Trách nhiệm”. Thầy cô, cha mẹ hay chuyên gia tư vấn chỉ đóng vai trò tham vấn. Chính các em mới là người đặt tay ra quyết định cuối cùng và tự chịu trách nhiệm với tương lai của chính mình”, cô Mai nhấn mạnh.
