Phân định giữa các loại hình dịch vụ
Theo Bộ trưởng Bộ KH-CN Vũ Hải Quân, sau hơn 15 năm thi hành Luật Bưu chính năm 2010, lĩnh vực này đã có bước phát triển mạnh mẽ. Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được, Luật Bưu chính năm 2010 cũng đã bộc lộ một số bất cập, hạn chế, không còn phù hợp, chưa theo kịp sự phát triển của lĩnh vực bưu chính trong thực tiễn. Do đó, việc sửa đổi toàn diện Luật Bưu chính là rất cấp thiết trong bối cảnh hiện nay, nhằm khắc phục những bất cập, hạn chế của luật cũ, tạo cơ sở pháp lý để bưu chính trở thành hạ tầng thiết yếu của quốc gia và của nền kinh tế số.
Dự thảo Luật Bưu chính (sửa đổi) do Bộ KH-CN xây dựng đưa ra cách tiếp cận mới, không phân định bằng tên gọi thương mại hay mô hình kinh doanh, mà dựa trên bản chất hoạt động và những đặc trưng nhận diện cụ thể của dịch vụ bưu chính.
Cách tiếp cận mới này giúp giải quyết một trong những vấn đề dễ gây nhầm lẫn nhất hiện nay, giữa dịch vụ bưu chính và dịch vụ vận tải, logistics độc lập.
Về bản chất, vận tải chỉ thực hiện việc di chuyển hàng hóa từ điểm đi đến điểm đến. Trong khi đó, một số hoạt động logistics độc lập có thể cung cấp các công đoạn như lưu kho, bốc xếp, gom hàng hoặc quản lý hàng hóa nhưng không hình thành đầy đủ một mạng bưu chính.
Ngược lại, khi doanh nghiệp tổ chức một mạng lưới cung ứng dịch vụ khép kín, tiếp nhận bưu gửi, chia chọn, vận chuyển, theo dõi và phát đến địa chỉ hoặc địa điểm nhận theo thỏa thuận, hoạt động đó có những đặc trưng của dịch vụ bưu chính và thuộc phạm vi điều chỉnh của Luật Bưu chính.
Dự thảo Luật Bưu chính (sửa đổi) không nhằm "gom" toàn bộ logistics vào lĩnh vực bưu chính, mà hướng tới phân định rành mạch trên cơ sở bản chất hoạt động. Theo Khoản 4 Điều 5, các hoạt động vận tải và logistics độc lập không đáp ứng đầy đủ các đặc trưng của dịch vụ bưu chính được loại trừ khỏi phạm vi điều chỉnh.
Cách làm này cũng tạo ra sự rõ ràng đối với thương mại điện tử. Thương mại điện tử là hoạt động mua bán hàng hóa, cung ứng dịch vụ trên môi trường điện tử; còn khâu hoàn tất đơn hàng có thể sử dụng dịch vụ bưu chính hoặc những phương thức giao nhận khác. Hai khái niệm vì vậy cần được phân biệt, thay vì đồng nhất thương mại điện tử với bưu chính.
Quản lý bằng dữ liệu, tạo môi trường cạnh tranh bình đẳng
Khi quy mô thị trường đã lên tới hàng tỷ bưu gửi mỗi năm, quản lý bằng phương thức truyền thống sẽ ngày càng khó đáp ứng yêu cầu thực tiễn. Dự thảo Luật Bưu chính (sửa đổi) vì thế đặt trọng tâm vào khả năng định danh và theo dõi từng bưu gửi.
Theo đó, mỗi bưu gửi được xử lý riêng lẻ, có định danh và bảo đảm khả năng theo dõi trong suốt quá trình cung cấp dịch vụ. Đây không chỉ là yêu cầu kỹ thuật mà còn tạo nền tảng cho quản lý rủi ro, nâng cao chất lượng dịch vụ, kiểm soát hàng cấm, phòng chống gian lận và bảo vệ quyền lợi người sử dụng.
Điểm đáng chú ý là pháp luật không đi theo hướng áp đặt một mô hình công nghệ duy nhất. Thay vào đó, luật xác lập những đặc trưng cốt lõi, để doanh nghiệp chủ động lựa chọn công nghệ và phương thức tổ chức phù hợp. Đây là tư duy quản lý đáng chú ý trong bối cảnh kinh tế số, luật xác định nguyên tắc và trách nhiệm, còn doanh nghiệp được trao không gian để đổi mới mô hình và công nghệ.
Thị trường bưu chính đang đứng ở điểm giao giữa hạ tầng số, thương mại điện tử, logistics và kinh tế dữ liệu. Vì vậy, mục tiêu việc sửa đổi Luật Bưu chính không phải dựng thêm những rào cản giữa các ngành, mà là xác định rõ ranh giới quản lý để các lĩnh vực cùng phát triển. Việc không căn cứ vào tên gọi thương mại, phân định dựa trên bản chất hoạt động, hiện đại hóa mạng bưu chính và cho phép doanh nghiệp sở hữu, thuê hoặc hợp tác khai thác hạ tầng là những thay đổi có ý nghĩa thực tiễn.
Một hành lang pháp lý rõ ràng sẽ giúp doanh nghiệp biết chính xác mình đang cung cấp loại hình dịch vụ nào, phải thực hiện trách nhiệm gì và có thể tổ chức mạng lưới ra sao. Quan trọng hơn, sự minh bạch đó giúp hạn chế cả hai nguy cơ: quản lý chồng lấn gây tăng chi phí tuân thủ và khoảng trống quản lý tạo ra cạnh tranh thiếu bình đẳng.
Phó Thủ tướng Chính phủ Hồ Quốc Dũng khẳng định, việc sửa đổi Luật Bưu chính lần này với mục tiêu cốt lõi là xây dựng hạ tầng quốc gia, đưa bưu chính trở thành hạ tầng thiết yếu, phục vụ đắc lực cho kinh tế số, thương mại điện tử và thúc đẩy sự phát triển của kinh tế tư nhân. Thay đổi phương thức quản lý, chuyển trọng tâm từ "tiền kiểm" sang "hậu kiểm", đây là điểm mới mang tính bứt phá trong quản lý nhà nước về bưu chính. Đồng thời, hoàn thiện cơ chế công ích, bổ sung các quy định về dữ liệu bưu chính, quản lý rủi ro và đảm bảo an ninh, an toàn tuyệt đối trong hoạt động bưu chính.
