Sáng 18-11, Báo Sài Gòn Giải Phóng phối hợp với Hội Hô hấp TPHCM và Phòng khám Đa khoa Ngọc Minh tổ chức tọa đàm “Nhiễm trùng hô hấp cộng đồng và chiến lược dự phòng hiệu quả”, với sự tham gia của các chuyên gia trong lĩnh vực hô hấp, vi sinh và dự phòng bệnh tật.
Phát biểu đề dẫn, nhà báo Nguyễn Ngọc Anh, Phó Tổng Biên tập Báo Sài Gòn Giải Phóng, nhấn mạnh nhiễm trùng đường hô hấp từ lâu đã trở thành một trong những gánh nặng bệnh tật và tử vong hàng đầu trên thế giới cũng như tại Việt Nam. Trong bối cảnh dân số già hóa nhanh, người cao tuổi mắc các bệnh mạn tính như tim mạch, đái tháo đường, hen phế quản, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) đối mặt với nguy cơ cao khi mắc nhiễm trùng hô hấp. Bên cạnh đó, tâm lý chủ quan và việc tự ý sử dụng kháng sinh không chỉ làm tăng nguy cơ gặp tác dụng phụ mà còn góp phần gia tăng tình trạng kháng kháng sinh, đặt ra thách thức lớn đối với ngành y tế.
Theo nhà báo Nguyễn Ngọc Anh, với tinh thần “Phòng bệnh hơn chữa bệnh”, tọa đàm là diễn đàn khoa học để các nhà quản lý, chuyên gia hô hấp, vi sinh, truyền nhiễm, tim mạch và lão khoa cùng trao đổi, đánh giá gánh nặng bệnh tật, nguy cơ biến chứng và tử vong do nhiễm trùng hô hấp, đặc biệt ở người cao tuổi và người có bệnh nền.
Chương trình cũng tập trung làm rõ thực trạng kháng kháng sinh, vai trò của các kỹ thuật xét nghiệm sinh học phân tử tiên tiến trong phát hiện sớm tác nhân gây bệnh và những chiến lược dự phòng hiệu quả.
“Chúng tôi kỳ vọng những ý kiến phân tích, chia sẻ tại tọa đàm không chỉ cung cấp kiến thức y khoa chính xác mà còn đề xuất các giải pháp, kiến nghị thiết thực đối với cơ quan quản lý và cơ sở y tế, góp phần nâng cao hiệu quả phòng ngừa nhiễm trùng hô hấp, bảo vệ sức khỏe người dân TPHCM và cả nước”, nhà báo Nguyễn Ngọc Anh nhấn mạnh.
Công tác y tế dự phòng phải đi trước một bước
Phát biểu định hướng tại tọa đàm, TS-BS Nguyễn Văn Vĩnh Châu, Phó Giám đốc Sở Y tế TPHCM, đánh giá cao việc tổ chức tọa đàm nhằm cập nhật kiến thức chuyên môn, nâng cao nhận thức cộng đồng về phòng, chống các bệnh nhiễm trùng đường hô hấp.
Theo TS-BS Nguyễn Văn Vĩnh Châu, tọa đàm diễn ra vào thời điểm giao mùa cuối năm, trùng với ngày đầu tiên của Tuần lễ Thế giới nâng cao nhận thức về kháng thuốc năm 2026 (từ ngày 18 đến 24-11). Đây là dịp nhìn nhận đầy đủ hơn những thách thức trong phòng, chống bệnh truyền nhiễm, đặc biệt là nhiễm trùng hô hấp và tình trạng kháng kháng sinh.
TPHCM là siêu đô thị có mật độ dân số cao, hoạt động giao thương trong nước và quốc tế sôi động, đặt ra nhiều thách thức trong kiểm soát bệnh truyền nhiễm, nhất là nhiễm trùng đường hô hấp mắc phải tại cộng đồng. Thực tiễn giám sát dịch tễ cho thấy, vào thời điểm giao mùa cuối năm, các tác nhân gây bệnh như virus cúm mùa, virus hợp bào hô hấp (RSV), phế cầu khuẩn thường có xu hướng gia tăng.
Phần lớn trường hợp khởi phát với triệu chứng nhẹ, nhưng ở những nhóm dễ bị tổn thương như trẻ dưới 5 tuổi, người cao tuổi và người mắc bệnh mạn tính như tim mạch, đái tháo đường, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD), bệnh có thể diễn tiến nhanh thành viêm phổi nặng, suy hô hấp, làm tăng nguy cơ tử vong và gây áp lực lên hệ thống điều trị, đặc biệt tại các bệnh viện tuyến cuối.
Cùng với gánh nặng bệnh tật do nhiễm trùng hô hấp, tình trạng sử dụng kháng sinh không hợp lý trong cộng đồng đang đặt ra nhiều thách thức. Phần lớn các trường hợp ho, sốt, viêm đường hô hấp trên do virus gây ra, trong khi kháng sinh không có tác dụng đối với virus.
Tuy nhiên, thói quen tự ý mua và sử dụng kháng sinh vẫn còn phổ biến. Việc sử dụng kháng sinh không cần thiết hoặc không đúng chỉ định tạo điều kiện cho vi khuẩn thích nghi, hình thành các chủng đa kháng thuốc, khiến quá trình điều trị ngày càng khó khăn.
Trước thực tế đó, Sở Y tế TPHCM xác định công tác y tế dự phòng phải đi trước một bước, tập trung vào 4 định hướng trọng tâm.
Thứ nhất, tăng cường giám sát, phát hiện và cảnh báo sớm nguy cơ dịch bệnh. Ngành y tế thành phố chuyển mạnh từ tư duy ứng phó khi xuất hiện ca bệnh sang chủ động dự báo, nhận diện sớm các nguy cơ dịch tễ. Theo đó, tiếp tục củng cố hệ thống giám sát trọng điểm hội chứng cúm, viêm phổi nặng và các tác nhân gây bệnh; tăng cường liên thông, chia sẻ dữ liệu giữa Trung tâm Kiểm soát bệnh tật TPHCM (HCDC), Viện Pasteur TPHCM, các bệnh viện và hệ thống phòng xét nghiệm. Qua đó, kịp thời phát hiện những thay đổi về đặc điểm dịch tễ, chủ động cảnh báo và triển khai các biện pháp ứng phó phù hợp với từng thời điểm, từng mùa dịch.
Thứ hai, thúc đẩy tiêm chủng dự phòng theo vòng đời. Vaccine là một trong những biện pháp dự phòng đặc hiệu hiệu quả, góp phần giảm nguy cơ mắc bệnh, nhập viện, biến chứng nặng và gián tiếp giảm nhu cầu sử dụng kháng sinh. Trên cơ sở triển khai Luật Phòng bệnh có hiệu lực từ ngày 1-7-2026, ngành y tế thành phố chú trọng bảo đảm quyền tiếp cận tiêm chủng của người dân trong suốt vòng đời, đặc biệt ưu tiên các nhóm có nguy cơ cao như trẻ nhỏ, người cao tuổi và người mắc bệnh nền. Trong đó, tăng cường khả năng tiếp cận các vaccine phòng bệnh hô hấp như cúm, phế cầu, ho gà và RSV theo khuyến cáo của Bộ Y tế và các hội chuyên môn.
Thứ ba, tăng cường quản lý, sử dụng kháng sinh an toàn, hợp lý. Thực hiện Chiến lược quốc gia phòng, chống kháng thuốc giai đoạn 2023-2030, ngành y tế thành phố tiếp tục đẩy mạnh các chương trình quản lý sử dụng kháng sinh tại cơ sở khám chữa bệnh, bảo đảm việc kê đơn, điều trị tuân thủ hướng dẫn chuyên môn, gắn với giám sát vi sinh và kiểm soát nhiễm khuẩn. Đối với cộng đồng, trọng tâm là triển khai kê đơn điện tử, liên thông dữ liệu đơn thuốc, tăng cường kiểm soát việc bán kháng sinh theo đơn tại các nhà thuốc, từng bước hạn chế tình trạng tự ý sử dụng kháng sinh và nguy cơ gia tăng vi khuẩn kháng thuốc.
Thứ tư, đẩy mạnh truyền thông thay đổi hành vi và tăng cường phối hợp đa ngành. Bên cạnh các giải pháp chuyên môn, việc nâng cao nhận thức và thay đổi thói quen sử dụng thuốc của người dân có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Khi xuất hiện các triệu chứng ho, sốt thông thường, người dân cần nghỉ ngơi, theo dõi sức khỏe, nhận diện các dấu hiệu cảnh báo nặng và đến cơ sở y tế khi cần thiết. Đặc biệt, chỉ sử dụng kháng sinh khi có chỉ định của bác sĩ, không tự ý mua thuốc, không sử dụng lại đơn thuốc cũ hoặc dùng chung thuốc của người khác.
Theo TS-BS Nguyễn Văn Vĩnh Châu, để những thông điệp phòng, chống nhiễm trùng hô hấp và sử dụng kháng sinh hợp lý đến được với từng gia đình, cần có sự đồng hành của báo chí, hội nghề nghiệp, doanh nghiệp và toàn xã hội. Truyền thông phải hướng đến thay đổi nhận thức, hình thành thói quen chủ động phòng bệnh, sử dụng thuốc đúng cách.
“Bảo vệ sức khỏe hô hấp cộng đồng không chỉ là nhiệm vụ riêng của ngành y tế mà đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ giữa cơ quan quản lý nhà nước, giới chuyên môn, các tổ chức xã hội và ý thức tự giác của mỗi người dân. Thông qua những diễn đàn khoa học như tọa đàm lần này, các giải pháp dự phòng, phát hiện sớm, điều trị hiệu quả và sử dụng kháng sinh hợp lý cần tiếp tục được lan tỏa, góp phần củng cố "lá chắn hô hấp", giảm gánh nặng bệnh tật và bảo vệ sức khỏe người dân thành phố”, TS-BS Nguyễn Văn Vĩnh Châu nhấn mạnh.
Gia tăng kháng kháng sinh trong điều trị viêm phổi cộng đồng
Chia sẻ về "Gánh nặng của nhiễm trùng hô hấp cộng đồng”, PGS-TS Trần Văn Ngọc, Chủ tịch Hội Hô hấp TPHCM, Phó Chủ tịch Hội Phổi Việt Nam cho biết, nhiễm trùng hô hấp cộng đồng, đặc biệt là viêm phổi, tiếp tục là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây tử vong do bệnh nhiễm trùng.
Theo nghiên cứu công bố trên tạp chí The Lancet năm 2022, thế giới ghi nhận khoảng 7,7 triệu ca tử vong liên quan đến 33 tác nhân vi khuẩn gây bệnh trong năm 2019, trong đó khoảng 4 triệu ca liên quan đến nhiễm trùng đường hô hấp dưới và các nhiễm trùng trong lồng ngực. Các tác nhân gây nhiễm trùng hô hấp như virus cúm, virus hợp bào hô hấp (RSV), phế cầu khuẩn không chỉ gây bệnh cấp tính mà còn có thể làm trầm trọng thêm bệnh lý sẵn có, tăng nguy cơ suy hô hấp, nhập viện và tử vong.
PGS-TS Trần Văn Ngọc phân tích, người cao tuổi, người mắc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD), hen phế quản, bệnh tim mạch, đái tháo đường, bệnh thận hoặc suy giảm miễn dịch là những nhóm có nguy cơ cao. Đặc biệt, nhiễm virus cúm có thể gây các đợt cấp COPD, khiến người bệnh phải nhập viện, điều trị hồi sức tích cực, thậm chí tử vong.
Đối với RSV, các nghiên cứu quốc tế cho thấy người mắc COPD trong độ tuổi 50-64 có nguy cơ nhập viện cao gấp khoảng 6-10 lần so với người cùng độ tuổi không mắc bệnh; ở người mắc hen, nguy cơ này cao gấp khoảng 3-7 lần. Với người lớn tuổi có bệnh lý đi kèm, nguy cơ nhập viện do RSV có thể tăng tới 11,6 lần so với người không có yếu tố nguy cơ. Những trường hợp này thường diễn tiến phức tạp, thời gian điều trị kéo dài, làm tăng chi phí y tế và gánh nặng chăm sóc cho gia đình, xã hội.
Một thách thức khác là tình trạng vi khuẩn kháng kháng sinh trong điều trị viêm phổi cộng đồng ngày càng gia tăng. Theo PGS-TS Trần Văn Ngọc, việc sử dụng kháng sinh không phù hợp có thể làm giảm hiệu quả điều trị, gia tăng nguy cơ kháng thuốc. Vì vậy, cần chẩn đoán chính xác bệnh, xác định tác nhân gây nhiễm trùng, đánh giá mức độ nặng và các yếu tố nguy cơ để lựa chọn phác đồ phù hợp. Đặc biệt, việc điều trị kháng sinh sớm khi có chỉ định, đúng thuốc, đúng liều lượng và thời gian, kết hợp theo dõi đáp ứng để điều chỉnh phác đồ có ý nghĩa quan trọng trong giảm biến chứng, tử vong ở nhóm nguy cơ cao.
Bên cạnh điều trị, PGS-TS Trần Văn Ngọc nhấn mạnh vai trò của dự phòng chủ động. Trong đó, tiêm vaccine phòng cúm, phế cầu và RSV là những giải pháp quan trọng, nhất là với người cao tuổi và người có bệnh nền. Các nghiên cứu cho thấy, tiêm vaccine cúm giúp giảm nguy cơ xuất hiện các đợt bệnh hô hấp liên quan đến cúm ở người mắc COPD, góp phần hạn chế nhập viện và chi phí điều trị.
Việc kết hợp tiêm chủng phù hợp, quản lý tốt bệnh mạn tính, phát hiện sớm triệu chứng và điều trị kịp thời sẽ góp phần giảm nguy cơ diễn tiến nặng, tử vong và nâng cao chất lượng cuộc sống cho người dân.
Phát hiện sớm tác nhân gây bệnh để nâng cao hiệu quả điều trị
Làm rõ hơn về "Tác nhân vi sinh gây nhiễm trùng cộng đồng đường hô hấp và thực trạng đề kháng kháng sinh (AMR), TS-BS Phạm Hùng Vân, Hội Vi sinh lâm sàng TPHCM, Viện Nghiên cứu và phát triển Vi sinh lâm sàng Việt Nam cho rằng, nhiễm trùng hô hấp cộng đồng do nhiều tác nhân vi sinh gây ra, trong đó phổ biến là các loại virus như cúm, virus hợp bào hô hấp (RSV), Rhinovirus và các vi khuẩn như phế cầu (Streptococcus pneumoniae), Haemophilus influenzae.
Đáng lo ngại, các tác nhân gây bệnh không chỉ làm gia tăng nguy cơ nhiễm trùng đường hô hấp dưới, viêm phổi mà còn đặt ra thách thức lớn trong điều trị do tình trạng đề kháng kháng sinh ngày càng phức tạp.
Dẫn kết quả nghiên cứu trên 15.936 bệnh nhân nhập viện vì nhiễm trùng hô hấp giai đoạn 2020-2024, TS-BS Phạm Hùng Vân cho biết, có 5.081 trường hợp phát hiện tác nhân virus, chiếm 31,88%. Trong số các trường hợp phát hiện virus, Rhinovirus chiếm tỷ lệ cao nhất với 20,63%, tiếp đến là virus cúm A (16,77%) và RSV (16,51%).
Đối với tác nhân vi khuẩn, phế cầu và Haemophilus influenzae là hai tác nhân thường gặp gây nhiễm trùng hô hấp cộng đồng. Tuy nhiên, kết quả giám sát cho thấy nhiều chủng vi khuẩn đã giảm đáng kể mức độ nhạy cảm với các kháng sinh thường được sử dụng, làm gia tăng nguy cơ điều trị không hiệu quả.
Đặc biệt, tình trạng kháng kháng sinh ở các vi khuẩn Gram âm đang trở thành thách thức lớn. Theo dữ liệu giám sát kháng kháng sinh tại Việt Nam giai đoạn 2023-2024, tỷ lệ phát hiện enzyme carbapenemase, có khả năng làm bất hoạt nhóm kháng sinh carbapenem, ở vi khuẩn Acinetobacter baumannii lên tới 60,93%, Klebsiella pneumoniae là 49,37%, Pseudomonas aeruginosa là 38,06% và Escherichia coli là 10,29%. Đây là những dấu hiệu cảnh báo về nguy cơ hạn chế lựa chọn kháng sinh trong điều trị các trường hợp nhiễm khuẩn nặng.
Theo TS-BS Phạm Hùng Vân, việc xác định chính xác tác nhân gây bệnh ngay từ giai đoạn đầu có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, bởi các triệu chứng lâm sàng thường không đặc hiệu, khó phân biệt nhiễm virus hay vi khuẩn. Trong khi đó, phương pháp nuôi cấy truyền thống còn nhiều hạn chế và không thể phát hiện một số tác nhân gây bệnh.
Việc ứng dụng các kỹ thuật xét nghiệm sinh học phân tử, đặc biệt là real-time PCR đa tác nhân, giúp phát hiện sớm căn nguyên nhiễm trùng, hỗ trợ bác sĩ lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp, sử dụng kháng sinh hợp lý và hạn chế nguy cơ kháng thuốc. Đối với những trường hợp nhiễm trùng nặng, phát hiện sớm tác nhân gây bệnh và nguy cơ đề kháng kháng sinh có thể góp phần nâng cao hiệu quả điều trị, tăng cơ hội cứu sống người bệnh.
Bên cạnh nâng cao năng lực chẩn đoán, TS-BS Phạm Hùng Vân nhấn mạnh vai trò của tiêm vaccine trong phòng ngừa các bệnh nhiễm trùng hô hấp. Trong đó, cần chú trọng tiêm vaccine cúm hàng năm, nhất là ở người cao tuổi; phòng ngừa RSV cho các nhóm nguy cơ theo khuyến cáo, đặc biệt là người lớn tuổi có bệnh nền và phụ nữ mang thai đủ điều kiện; đồng thời tăng cường phòng bệnh do phế cầu. Chủ động dự phòng, phát hiện sớm tác nhân gây bệnh và kiểm soát tình trạng kháng kháng sinh là những giải pháp quan trọng nhằm giảm nguy cơ bệnh diễn tiến nặng, hạn chế biến chứng và tử vong do nhiễm trùng hô hấp cộng đồng.
Tiêm chủng giúp giảm nguy cơ mắc bệnh nặng
Chia sẻ về "Nguy cơ và chiến lược giảm thiểu biến chứng tử vong tim mạch và hô hấp do nhiễm trùng hô hấp ở người lớn tuổi”, ThS-BS Cao Xuân Minh, Tổng Giám đốc Hệ thống Phòng khám Đa khoa Ngọc Minh, cho biết, trong bối cảnh Việt Nam đang bước vào giai đoạn già hóa dân số nhanh, nhiễm trùng đường hô hấp trở thành mối đe dọa đáng kể đối với sức khỏe người cao tuổi, đặc biệt là những người mắc nhiều bệnh mạn tính.
Quá trình lão hóa làm suy giảm hệ miễn dịch, giảm khả năng bảo vệ của đường hô hấp, suy yếu cơ hô hấp và chức năng phổi, khiến người cao tuổi dễ mắc bệnh, diễn tiến nặng và đối mặt với nguy cơ biến chứng, tử vong cao hơn. Đáng chú ý, nhiễm trùng hô hấp không chỉ gây tổn thương tại phổi mà còn có thể làm khởi phát hoặc khiến các bệnh nền như hen phế quản, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD), suy tim, bệnh tim mạch và đái tháo đường trở nên trầm trọng hơn. Trong đó, virus hợp bào hô hấp (RSV) thường được biết đến là tác nhân gây bệnh ở trẻ nhỏ, nhưng thực tế cũng gây gánh nặng bệnh tật lớn ở người cao tuổi.
Về chiến lược dự phòng, ThS-BS Cao Xuân Minh nhấn mạnh vai trò của tiêm chủng trong việc giảm nguy cơ mắc bệnh nặng, nhập viện và tử vong. Các nghiên cứu cho thấy, tiêm vaccine cúm giúp giảm nguy cơ nhập viện do bệnh hô hấp, biến cố tim mạch và tử vong ở người cao tuổi. Đối với RSV, một nghiên cứu quy mô lớn ghi nhận vaccine RSVpreF có hiệu quả 91,7% trong phòng ngừa nhập viện do bệnh đường hô hấp dưới liên quan đến RSV và 84,2% đối với nhập viện do biến cố tim phổi liên quan đến RSV.
Bên cạnh vaccine cúm và RSV, tiêm vaccine phế cầu cũng là biện pháp dự phòng quan trọng, đặc biệt đối với người cao tuổi và người mắc bệnh tim mạch, hô hấp, đái tháo đường hoặc suy giảm miễn dịch. Các tổ chức chuyên môn quốc tế đã đưa ra khuyến cáo tiêm chủng cho những nhóm có nguy cơ cao nhằm giảm viêm phổi, các đợt cấp bệnh hô hấp mạn tính và những biến chứng liên quan.
Lạm dụng kháng sinh - tăng nguy cơ kháng thuốc
Thảo luận tại tọa đàm, TS-BS Lê Thị Thu Hương, Trưởng khoa Nội Hô hấp, Bệnh viện Nhân dân Gia Định, cảnh báo tình trạng người dân tự ý mua và sử dụng kháng sinh khi xuất hiện các triệu chứng nhiễm trùng đường hô hấp như ho, sốt, đau họng. Việc sử dụng kháng sinh không đúng chỉ định, đặc biệt đối với các bệnh do virus, không mang lại hiệu quả điều trị mà còn làm gia tăng nguy cơ kháng thuốc.
Theo TS-BS Lê Thị Thu Hương, khi nhiều người trong gia đình hoặc cộng đồng cùng xuất hiện triệu chứng hô hấp, cần nghĩ đến khả năng nhiễm virus. Tuy nhiên, người cao tuổi, người mắc bệnh nền cần được thăm khám sớm để đánh giá nguy cơ diễn tiến nặng, nhất là biến chứng viêm phổi. Do triệu chứng nhiễm virus và vi khuẩn có thể tương đồng, bác sĩ cần kết hợp thăm khám, đánh giá yếu tố nguy cơ và chỉ định xét nghiệm phù hợp trước khi quyết định sử dụng kháng sinh. Để hạn chế tình trạng kháng thuốc, cần tăng cường quản lý kê đơn, sử dụng kháng sinh hợp lý tại các cơ sở y tế, đồng thời nâng cao nhận thức của người dân.
Đồng quan điểm, BS Trương Hữu Khanh, Phó Chủ tịch Liên Chi hội Truyền nhiễm TPHCM, cho rằng việc kiểm soát sử dụng kháng sinh không thể chỉ đặt trách nhiệm lên người dân mà cần sự tham gia của cơ quan quản lý, cơ sở khám chữa bệnh và hệ thống nhà thuốc. Trong đó, cần ưu tiên đào tạo nhân viên nhà thuốc nhận diện dấu hiệu nguy cơ, tư vấn và hướng dẫn người bệnh đến cơ sở y tế khi cần thiết, thay vì tự ý bán kháng sinh.
Theo BS Trương Hữu Khanh, truyền thông về sử dụng kháng sinh cần phù hợp với từng nhóm tuổi, tình trạng bệnh nền và mức độ nguy cơ, bởi người dân khó tự phân biệt nhiễm virus và vi khuẩn chỉ qua triệu chứng. Bên cạnh đó, phải thay đổi thói quen kê đơn kháng sinh chưa hợp lý của nhân viên y tế, nhất là tại khu vực ngoại trú. Trong chiến lược dự phòng nhiễm trùng hô hấp, bao gồm tiêm chủng vaccine, chính nhân viên y tế cần tiên phong thực hành, tạo niềm tin và khuyến khích người dân làm theo. Hoạt động truyền thông, giáo dục sức khỏe phải được duy trì thường xuyên, kết hợp kiểm soát kê đơn và bán thuốc nhằm hạn chế lạm dụng kháng sinh, giảm nguy cơ kháng thuốc trong cộng đồng.
Chia sẻ tại tọa đàm, BS-CK1 Nguyễn Dũng, Khoa Hô hấp, Bệnh viện Đại học Y Dược TPHCM, cho biết, mỗi ngày phòng khám ngoại trú tiếp nhận khoảng 150 lượt người bệnh, trong đó các trường hợp nhiễm trùng đường hô hấp chiếm tỷ lệ đáng kể. Đặc biệt, vào mùa cúm, nhiều bệnh nhân đến khám với triệu chứng sốt, ho, đau họng; không ít trường hợp ho kéo dài sau mắc cúm A. Tuy nhiên, nhiều bệnh nhân không có dấu hiệu nhiễm khuẩn rõ ràng nên không nhất thiết phải sử dụng kháng sinh.
Đáng lưu ý, người mắc các bệnh nền như bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD), giãn phế quản hoặc các bệnh phổi mạn tính có nguy cơ diễn tiến nặng khi mắc nhiễm trùng hô hấp. Thực tế khám ngoại trú cũng ghi nhận nhiều trường hợp mắc lao phổi, do đó cần chú trọng phát hiện sớm, tránh bỏ sót bệnh. Người dân chủ động tiêm vaccine phòng cúm, phế cầu và virus hợp bào hô hấp (RSV) theo chỉ định. Tuy nhiên, hiện chi phí một số loại vaccine còn cao, cần có giải pháp giúp người dân tăng khả năng tiếp cận. Đồng thời, việc sử dụng xét nghiệm nhanh phát hiện cúm phù hợp có thể hỗ trợ chẩn đoán, hạn chế tình trạng tự ý sử dụng kháng sinh.
Liên quan đến sử dụng thuốc trong điều trị nhiễm trùng hô hấp, BSCK2 Ngô Thế Hoàng, Trưởng khoa nội hô hấp Bệnh viện Thống Nhất, nhấn mạnh rằng, việc lựa chọn thuốc cần căn cứ vào tình trạng người bệnh, tác nhân gây bệnh và hướng dẫn điều trị, nhằm bảo đảm hiệu quả, hạn chế sử dụng kháng sinh không hợp lý và nguy cơ kháng thuốc.
Theo TS-BS Nguyễn Văn Vĩnh Châu, để thay đổi thói quen tự ý mua và sử dụng kháng sinh của người dân khi có triệu chứng ho, sốt, đau họng, cần triển khai đồng bộ các giải pháp từ truyền thông giáo dục sức khỏe, nâng cao năng lực y tế cơ sở đến kiểm soát hoạt động kê đơn, bán thuốc. Việc phân biệt nhiễm trùng hô hấp do virus hay vi khuẩn không đơn giản, ngay cả đối với nhân viên y tế.
Do đó, không thể kỳ vọng người dân tự xác định nguyên nhân gây bệnh để quyết định có sử dụng kháng sinh hay không. Thay vào đó, cần hướng dẫn người dân cách chăm sóc tại nhà đối với các trường hợp bệnh nhẹ, nhận biết dấu hiệu nguy hiểm và thời điểm cần đến cơ sở y tế. Quyết định sử dụng kháng sinh phải dựa trên đánh giá của bác sĩ về tình trạng bệnh, độ tuổi, bệnh nền và nguy cơ biến chứng.
Để người dân thay đổi thói quen đến nhà thuốc mua kháng sinh khi mắc bệnh, giải pháp quan trọng là nâng cao năng lực các trạm y tế, giúp người dân dễ dàng tiếp cận bác sĩ ngay tại nơi cư trú. Ngành y tế TPHCM đang triển khai các giải pháp tăng cường nhân lực, đào tạo, chuyển giao chuyên môn và kết nối các bệnh viện với trạm y tế nhằm nâng cao chất lượng chăm sóc sức khỏe ban đầu. Đồng thời, việc xây dựng hồ sơ sức khỏe điện tử cho mỗi người dân sẽ giúp quản lý các yếu tố nguy cơ, phân nhóm đối tượng để tư vấn, dự phòng và tiêm vaccine phù hợp.
Đối với hoạt động bán thuốc, TS-BS Nguyễn Văn Vĩnh Châu nhấn mạnh, kháng sinh là thuốc kê đơn, nhà thuốc phải bán đúng chỉ định, không tự ý thay đổi đơn hoặc bán lại thuốc theo đơn đã sử dụng. Việc triển khai đơn thuốc điện tử và liên thông dữ liệu sẽ góp phần kiểm soát hoạt động kê đơn, bán thuốc, hạn chế tình trạng mua kháng sinh tùy tiện.
Tính đến ngày 17-11-2026, Sở Y tế TPHCM đã cấp tài khoản liên thông cho 6.101 cơ sở bán lẻ và 754 cơ sở bán buôn thuốc trên địa bàn. Cùng với việc tăng cường thanh tra, kiểm tra và xử lý các trường hợp bán thuốc kê đơn không có đơn, ngành y tế sẽ chú trọng nâng cao vai trò tư vấn của dược sĩ tại nhà thuốc.
“Mục tiêu cao nhất không phải là xử phạt mà là nâng cao nhận thức của người dân và đội ngũ dược sĩ. Nhân viên nhà thuốc phải thực sự trở thành những người gác cổng, hướng dẫn người dân sử dụng thuốc hợp lý và đến cơ sở y tế khi cần thiết”, TS-BS Nguyễn Văn Vĩnh Châu nhấn mạnh.
BS-CK2 Võ Đức Chiến, Giám đốc Bệnh viện Nguyễn Tri Phương, cho rằng, trước gánh nặng ngày càng lớn của các bệnh nhiễm trùng hô hấp và tình trạng kháng kháng sinh, cần có chiến lược truyền thông mạnh mẽ, đồng bộ để thay đổi nhận thức, hành vi của người dân. Thực tế, không ít người vẫn tự ý mua kháng sinh, sử dụng lại đơn thuốc cũ hoặc chủ quan khi mắc bệnh hô hấp, chỉ nhập viện khi bệnh đã diễn tiến nặng, gây khó khăn cho điều trị.
Theo BS-CK2 Võ Đức Chiến, cần đổi mới cách truyền thông theo hướng ngắn gọn, dễ hiểu, gần gũi, tận dụng các nền tảng như Facebook, TikTok để xây dựng video ngắn từ 1-2 phút, lồng ghép những tình huống thực tế nhằm cảnh báo nguy cơ tự ý dùng thuốc, chậm thăm khám. Đồng thời, tăng cường truyền thông về vai trò của vaccine phòng cúm, phế cầu, virus hợp bào hô hấp (RSV), nhất là đối với người cao tuổi và người có bệnh nền. Các cơ quan quản lý, hội chuyên ngành, bệnh viện và báo chí cần phối hợp triển khai thường xuyên. Đặc biệt, phải kiểm soát chặt việc kê đơn, bán kháng sinh tại các nhà thuốc nhằm hạn chế lạm dụng thuốc, làm chậm tốc độ gia tăng kháng kháng sinh trong cộng đồng.
Theo TS-DS Lê Văn Nhã Phương, Phó Tổng Giám đốc khối sản xuất, Công ty CP Dược phẩm Imexpharm, bên cạnh việc sử dụng kháng sinh đúng chỉ định, chất lượng thuốc là yếu tố then chốt trong kiểm soát tình trạng kháng thuốc. Kháng sinh không bảo đảm chất lượng có thể làm giảm hiệu quả điều trị, gia tăng nguy cơ kháng thuốc.
Do đó, cần tăng cường quản lý, giám sát chất lượng thuốc lưu hành trên thị trường, không chỉ chú trọng giá thành mà phải đặt hiệu quả và an toàn điều trị lên hàng đầu. Các doanh nghiệp dược cũng cần đẩy mạnh đầu tư công nghệ, phát triển các dòng kháng sinh mới, đặc biệt là thuốc điều trị nhiễm khuẩn phức tạp, góp phần nâng cao hiệu quả điều trị và giảm chi phí cho người bệnh.
Thảo luận tại tọa đàm, BS-CK2 Nguyễn Huân, Phó Trưởng khoa Phòng Khám Đa khoa - chuyên khoa, Trung tâm Kiểm soát bệnh tật TPHCM nhấn mạnh, tiêm vaccine là giải pháp quan trọng giúp chủ động phòng ngừa nhiễm trùng hô hấp, giảm nguy cơ bệnh nặng, nhập viện và chi phí điều trị. Tuy nhiên, người dân thường chỉ quan tâm tiêm chủng khi dịch bệnh bùng phát hoặc xuất hiện các ca tử vong được cảnh báo rộng rãi. Khi dịch lắng xuống, nhu cầu tiêm vaccine lại giảm. Vì vậy, truyền thông phòng bệnh phải được duy trì liên tục, không chạy theo từng đợt dịch.
Theo BS-CK2 Nguyễn Huân, cần chuyển từ tư duy tiêm chủng cho trẻ em sang dự phòng bệnh suốt vòng đời, đặc biệt với người cao tuổi và người mắc bệnh nền. Bên cạnh rào cản chi phí, việc cung ứng vaccine tại cơ sở y tế công lập còn gặp khó do thủ tục mua sắm, đấu thầu kéo dài. Do đó, cần tháo gỡ vướng mắc, mở rộng khả năng tiếp cận vaccine và lồng ghép tư vấn tiêm chủng vào quá trình khám chữa bệnh, nhất là khi người bệnh xuất viện hoặc tái khám, nhằm giảm nguy cơ mắc bệnh và biến chứng.
Phát biểu kết luận tọa đàm, Nhà báo Nguyễn Ngọc Anh, Phó Tổng Biên tập Báo Sài Gòn Giải Phóng trân trọng cảm ơn các chuyên gia, bác sĩ, đại diện cơ quan quản lý, đơn vị đồng hành và các cơ quan báo chí đã tham dự, đóng góp nhiều ý kiến tâm huyết, thiết thực.
Theo nhà báo Nguyễn Ngọc Anh, dù thời lượng không dài, tọa đàm đã mang đến nhiều thông tin khoa học và kinh nghiệm thực tiễn có giá trị về gánh nặng nhiễm trùng hô hấp cộng đồng, những thách thức trong điều trị và chiến lược dự phòng hiệu quả. Đây là cơ sở quan trọng để các cơ quan báo chí tiếp tục thông tin kịp thời, chính xác, dễ hiểu, giúp người dân nâng cao nhận thức và chủ động bảo vệ sức khỏe.
Báo SGGP sẽ tiếp tục phát huy vai trò kết nối giữa các chuyên gia, cơ quan quản lý, cơ sở y tế và cộng đồng; đồng thời tăng cường phối hợp với các hội chuyên ngành, đơn vị đồng hành tổ chức những chương trình tọa đàm thiết thực, có chiều sâu. Qua đó, góp phần lan tỏa kiến thức y khoa, thúc đẩy các giải pháp phòng bệnh và nâng cao chất lượng chăm sóc sức khỏe nhân dân.