Đặt nền móng cho nghiên cứu dân tộc học
Trong thời gian công tác tại Viện Khoa học xã hội tại TPHCM, ông lần lượt đảm nhiệm các cương vị Trưởng ban, Phó Viện trưởng, Bí thư Đảng ủy, Viện trưởng; dành nhiều tâm huyết xây dựng đội ngũ và xác định hướng nghiên cứu phù hợp với thực tiễn miền Nam.
Được đào tạo tại Liên Xô, từng công tác tại Viện Sử học, Viện Dân tộc học, ông sớm chú trọng xây dựng nền tảng nghiên cứu dân tộc học. Những năm đầu sau giải phóng, cán bộ nghiên cứu còn ít, cơ sở vật chất thiếu thốn, địa bàn khảo sát rộng, tình hình ở nhiều vùng còn phức tạp. Trong điều kiện đó, ông cùng đồng nghiệp xác định nhiệm vụ trọng tâm, xây dựng kế hoạch nghiên cứu có mục tiêu rõ ràng.
Ông tập trung nghiên cứu những cộng đồng có vị trí quan trọng trong đời sống văn hóa, xã hội miền Nam, gồm người Khmer, người Hoa, người Chăm, cùng các dân tộc thiểu số ở Tây Nguyên và Đông Nam bộ. Để thực hiện nhiệm vụ, ông tập hợp cán bộ từ nhiều nguồn: các nhà nghiên cứu từ miền Bắc vào, cán bộ từ chiến khu trở về và lực lượng tại chỗ, trong đó có những người được đào tạo ở Mỹ, Pháp, Nhật Bản. Sự kết hợp giữa các nền tảng học thuật và phương pháp khác nhau giúp tập thể nghiên cứu bổ trợ lẫn nhau.
Trong nghiên cứu, PGS-TS Mạc Đường coi trọng việc kết hợp khai thác tư liệu thư tịch với khảo sát thực địa. Các nhà khoa học vừa sưu tầm, hệ thống hóa tư liệu lịch sử, văn hóa, xã hội, vừa trực tiếp điền dã, tìm hiểu đời sống, phong tục, tập quán và những biến đổi trong cộng đồng. Công việc khi ấy không dễ dàng: giao thông khó khăn, điều kiện ăn ở thiếu thốn, an ninh ở một số địa bàn chưa ổn định. Dù vậy, ông vẫn cùng đồng nghiệp đến những vùng có người Khmer, Chăm và các cộng đồng dân tộc ở Tây Nguyên, Đông Nam bộ để thu thập tư liệu.
Trên cơ sở đó, nhiều báo cáo khoa học, hội thảo, công trình nghiên cứu về các vấn đề dân tộc học ở Lâm Đồng, tỉnh Sông Bé (cũ), Đồng bằng sông Cửu Long, Nam Trung bộ và những địa bàn khác được triển khai. Những kết quả ban đầu không chỉ phục vụ hoạt động khoa học của Viện mà còn tạo tiền đề mở rộng nghiên cứu dân tộc học, nhân học những năm sau.
Đào tạo đội ngũ khoa học xã hội Việt Nam
Trước đây, vì nhiều nguyên nhân, cơ hội đào tạo sau đại học tại Việt Nam còn hạn chế. Không ít cán bộ có chuyên môn, kinh nghiệm nghiên cứu, giảng dạy và năng lực thực tiễn nhưng chưa có điều kiện hoàn thiện văn bằng tương xứng. Xây dựng cơ chế đào tạo tại TPHCM vì thế có ý nghĩa lớn đối với sự phát triển đội ngũ trí thức.
Là Phó Viện trưởng phụ trách đào tạo, ông tích cực làm việc với Bộ Giáo dục và Đào tạo cùng các cơ quan có thẩm quyền để mở chương trình sau đại học tại Viện. Ông quan tâm đến các hình thức đào tạo, bồi dưỡng phù hợp với cán bộ đã có kinh nghiệm làm việc tại các cơ sở nghiên cứu, trường đại học, cơ quan hành chính, đơn vị sự nghiệp của TPHCM và các địa phương.
Từ năm 1988, Viện Khoa học xã hội tại TPHCM được giao nhiệm vụ đào tạo sau đại học ở 3 chuyên ngành lịch sử (Lịch sử Việt Nam, Khảo cổ học, Dân tộc học) và 2 chuyên ngành ngôn ngữ học. Đây là dấu mốc quan trọng đối với việc xây dựng đội ngũ khoa học xã hội Việt Nam. Khóa đào tạo chính quy đầu tiên được tổ chức khẩn trương, thu hút học viên từ Viện Khoa học xã hội tại TPHCM và Trường Đại học Tổng hợp TPHCM.
Ông tổ chức hoạt động học tập, nghiên cứu cho nhiều thế hệ cán bộ. Nhiều học viên cao học, nghiên cứu sinh bảo vệ thành công luận văn, luận án, tiếp tục đóng góp cho khoa học và giáo dục đại học. Trong số những người trưởng thành từ môi trường nghiên cứu, đào tạo của Viện có GS-TS Võ Văn Sen, PGS-TS Phan An, PGS-TS Phan Thị Yến Tuyết, PGS-TS Đặng Văn Thắng, PGS-TS Trần Thị Hồng Liên… cùng nhiều giảng viên và nhà khoa học khác.
Trong thời gian giữ nhiệm vụ Phó Chủ tịch Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật TPHCM, ông đặc biệt quan tâm đến việc tập hợp trí thức, phát huy vai trò của nhà khoa học, mở rộng đóng góp của khoa học vào đời sống xã hội.
Với những nỗ lực cống hiến không ngừng, PGS-TS Mạc Đường có thể thanh thản, tự hào về chặng đường công tác của mình. Tên tuổi, công sức và những giá trị ông để lại sẽ tiếp tục được ghi nhớ trong lịch sử hình thành, phát triển của Viện Khoa học xã hội vùng Nam Bộ.
Xin vĩnh biệt nhà dân tộc học Mạc Đường!
Góp sức xây dựng và phát triển Viện Khoa học xã hội vùng Nam bộ
PGS-TS Mạc Đường có nhiều đóng góp trong công tác lãnh đạo, quản lý và phát triển Viện qua nhiều giai đoạn. Ông kế thừa thành quả, kinh nghiệm, tâm huyết của những người đi trước như GS Ca Văn Thỉnh, GS Vũ Khiêu, GS-VS Hồ Tôn Trinh; đồng thời cùng các nhà lãnh đạo, nhà khoa học như GS Nguyễn Công Bình, nhà nghiên cứu cao cấp Nguyễn Quang Vinh, PGS Lê Xuân Diệm, PGS Hồ Lê tiếp tục xây dựng Viện.
Mỗi người có thế mạnh, lĩnh vực và nhiệm vụ riêng. Sự phối hợp giữa các thế hệ, các chuyên ngành, giữa công tác nghiên cứu và quản lý đã tạo nên nền tảng phát triển chung.
