Giáo dục học sinh: Khéo léo, đúng mực cùng trách nhiệm

Tôi từng là một giáo viên, từng nhiều năm đứng trên bục giảng trước khi trở thành một nhà báo. Vì thế, tôi hiểu nghề giáo không chỉ có niềm vui truyền đạt kiến thức cho học trò, mà còn có những áp lực trong việc giáo dục, uốn nắn học sinh. Một lời nhắc nhở của thầy cô đối với học sinh, cần sự cân nhắc, kiên nhẫn. Một tình huống trong lớp học đòi hỏi người thầy phải cân nhắc giữa sự nghiêm khắc và lòng bao dung, cần có cả sự khéo léo, tế nhị.

Những vấn đề bất ổn xảy ra gần đây trong ngành giáo dục khiến tôi phải suy nghĩ. Điều khiến tôi trăn trở nhất không phải là sự thay đổi của học sinh qua các thế hệ, mà là một vấn đề lớn hơn rất nhiều: Giáo dục đang ngày càng đề cao quyền trẻ em, nhưng làm thế nào để vẫn giữ được kỷ cương trong nhà trường, sự tôn trọng thầy cô và trách nhiệm của học sinh? Làm sao để vẫn giữ được truyền thống tôn sư trọng đạo, thầy ra thầy, trò ra trò?

Tôn trọng học sinh không có nghĩa là không nhắc nhở

Ngày nay, giáo dục đã có nhiều thay đổi tích cực. Quyền trẻ em được quan tâm hơn, phương pháp dạy học hướng đến sự chủ động, khuyến khích học sinh bày tỏ suy nghĩ và phát triển năng lực cá nhân. Đó là những tiến bộ cần được phát huy.

Nhưng tôn trọng học sinh không có nghĩa là thầy cô giáo không được nhắc nhở khi các em mắc lỗi. Lắng nghe ý kiến của trẻ không có nghĩa là mọi phản ứng của trẻ đều đúng, mọi ý kiến của trẻ đều phải được đáp ứng. Và bảo vệ lòng tự trọng của học sinh không đồng nghĩa với việc người lớn phải im lặng trước những hành vi chưa đúng của các em, thầy cô phải im lặng khi nghe các em thốt ra những lời nói thiếu tôn trọng đối với mình.

Một học sinh có quyền phản ánh khi cảm thấy giáo viên đối xử không công bằng; có quyền có ý kiến phản biện nếu có điều gì chưa đồng tình với người lớn. Nhưng em cũng phải hiểu rằng mình không có quyền buông lời xúc phạm, miệt thị, chửi bới, đe dọa hay hành hung thầy cô chỉ vì tự ái, vì không hài lòng với lời nhắc nhở của thầy cô đối với mình.

Quyền được tôn trọng là quyền của tất cả mọi người, không phải đặc quyền dành riêng cho bất cứ ai.

Tôi không hề có ý hoài niệm những hình phạt từng tồn tại trong trường học ngày trước. Quỳ gối, đánh đòn hay làm nhục học sinh từng tồn tại trong môi trường giáo dục nhiều thập niên trước. Một đứa trẻ bị trách phạt, có thể vì sợ hãi mà nghe lời, nhưng sợ hãi không đồng nghĩa với hiểu biết, càng không bảo đảm rằng em đã thực sự tâm phục khẩu phục. Và cách giáo dục ấy không mang lại hiệu quả, cần phải bị lên án và loại bỏ.

Tuy nhiên, có những những giá trị giáo dục truyền thống tốt đẹp mà chúng ta cần giữ lại. Đó là tinh thần tôn sư trọng đạo, là giáo dục học sinh sự nghiêm túc trong học tập, ý thức về đúng sai và biết tôn trọng mọi người. Kỷ luật không phải đi cùng đòn roi. Sự nghiêm khắc không đồng nghĩa với áp đặt. Một lời nhắc nhở đúng lúc, đúng mực, một quy định rõ ràng cùng với những nguyên tắc ứng xử phù hợp với cả thầy và trò có ý nghĩa và hiệu quả giáo dục lâu dài hơn cả những hình phạt nặng nề.

Vấn đề không phải là làm sao để học sinh sợ thầy cô, mà là làm sao để các em hiểu vì sao mình cần tôn trọng thầy cô và tôn trọng những người xung quanh.

Gia đình và nhà trường không thể ngược chiều giáo dục

Trẻ học từ người lớn. Môi trường giáo dục đầu tiên và thường xuyên nhất chính là gia đình. Trẻ học từ chính cha mẹ mình, học từ lời ăn tiếng nói cho đến hành vi ứng xử.

Khi con phàn nàn về những bất ổn mà con gặp ở trường, ở lớp, khi con phàn nàn bởi bị thầy cô giáo nhắc nhở, trách phạt, cha mẹ lắng nghe con và nên tìm hiểu cặn kẽ căn nguyên. Nếu thấy có vấn đề và cần phải can thiệp, cần lên tiếng bảo vệ con, phụ huynh nên đến gặp giáo viên và nhà trường để trao đổi. Và trong mọi trường hợp, không nên để con em mình tham dự vào những cuộc trao đổi ấy. Nếu con vi phạm, cha mẹ cần phân tích, cần giúp con nhận ra lỗi của mình, giúp con hiểu rằng nhận lỗi không phải là điều đáng xấu hổ. Yêu con, thương con, nhưng không thể vì yêu thương mà bênh vực con một cách bất chấp.

Đáng tiếc, trong nhiều vụ việc xảy ra thời gian qua, không ít phụ huynh chỉ nghe câu chuyện từ một phía là con em mình rồi vội vàng quy kết giáo viên, dùng lời lẽ xúc phạm thầy cô trước mặt con. Thậm chí có nhiều trường hợp phụ huynh còn xông vào trường chửi bới, hành hung giáo viên ngay trước mặt con mình và các học sinh khác. Đứa trẻ sẽ học được gì từ những hành vi ứng xử như vậy của cha mẹ mình?

Tất nhiên, không phải mọi hành vi thiếu lễ phép của học sinh đều bắt nguồn từ gia đình. Tâm lý tuổi mới lớn, môi trường bạn bè, môi trường xã hội, những vấn đề cá nhân và rất nhiều vấn đề khác đều có thể tác động đến hành vi của các em.

Vì thế, khi xảy ra những chuyện mâu thuẫn giữa học sinh và giáo viên, điều cần thiết không phải là tìm một đối tượng để đổ lỗi, mà là để gia đình, nhà trường cùng nhìn nhận trách nhiệm của mình, và thống nhất được cách giáo dục, dạy dỗ trẻ. Cha mẹ không thể phó mặc toàn bộ việc giáo dục tri thức, nhân cách con mình cho thầy cô. Nhà trường cũng không thể chỉ yêu cầu gia đình phải phối hợp mà thiếu những cơ chế phối hợp cụ thể, thiếu những biện pháp giáo dục phù hợp và nhất quán.

Đừng để thầy cô phải sợ học sinh

Có một thực trạng đang tồn tại, đó là nhiều giáo viên "sợ" học sinh, không dám nhắc nhở các em kể cả khi các em mắc lỗi nghiêm trọng.

Một trong những khó khăn của nghề dạy học là thầy cô phải dạy, phải ứng xử với nhiều học sinh có tính cách, hoàn cảnh và nhu cầu khác nhau. Có em hiền lành, chăm chỉ, học giỏi, dễ tiếp thu. Có em lười biếng, cá tính, tiếp thu chậm cần được hướng dẫn nhiều lần. Có em biết sửa mình sau mỗi lần mắc lỗi bị trách phạt, cũng có em rất cứng đầu, phản ứng rất mạnh khi bị thầy cô phê bình.

Giáo viên cần được trang bị kỹ năng sư phạm, kỹ năng kiểm soát cảm xúc và phương pháp xử lý tình huống. Không phải cứ nghiêm khắc là đúng, cũng không phải mọi hình thức kỷ luật đều có tác dụng giáo dục.

Nhưng yêu cầu giáo viên ứng xử khéo léo, đúng mực phải đi cùng trách nhiệm bảo vệ họ khi bị chính học sinh của mình xúc phạm, đe dọa hoặc hành hung.

Nếu một giáo viên sợ học sinh, không dám, không thể nhắc nhở học sinh vi phạm vì lo sợ những phản ứng vượt giới hạn, thì không chỉ người thầy chịu áp lực. Những học sinh khác cũng có thể mất đi một môi trường học tập có trật tự và công bằng. Và điều đó thật sự nguy hiểm.

Một nền giáo dục tiến bộ phải bảo vệ học sinh trước sự lạm quyền của người lớn. Đồng thời bảo vệ an toàn nhân phẩm, danh dự và thân thể của giáo viên trước hành vi xúc phạm và bạo lực.

Điều quan trọng không phải là quay trở lại thời kỳ học trò sợ thầy cô một phép, mà là phải xây dựng một môi trường giáo dục mà trong đó học sinh mình được lắng nghe, được bảo vệ quyền lợi và thầy cô được tôn trọng. Tất cả mọi hành vi ứng xử của cả giáo viên và học sinh đều phải có nguyên tắc, quy chuẩn rõ ràng và có giới hạn.

Tôi từng là một nhà giáo. Hơn 30 năm trước, tôi từng đứng trên bục giảng. Khi bước sang nghề báo, tôi vẫn tiếp tục theo dõi ngành giáo dục. Hai công việc ấy cho tôi những góc nhìn khác nhau, nhưng cùng một quan điểm thống nhất: giáo dục không thể chỉ dạy kiến thức, mà còn phải dạy trẻ thành người có văn hoá, đạo đức, biết sống có trách nhiệm, biết tôn trọng mọi người xung quanh và luôn tuân thủ luật pháp.

Giáo dục cần những người thầy đủ năng lực, đủ bản lĩnh để giữ vững nguyên tắc. Nhưng các thầy cô giáo cũng cần được bảo vệ an toàn về nhân phẩm, danh dự và thân thể khi làm đúng trách nhiệm của mình. Giáo dục tiến bộ không làm cho thầy cô mất đi quyền giáo dục, mà là giúp thầy cô giáo dục học sinh bằng những phương pháp nhân văn, hiệu quả và có trách nhiệm.

Giáo dục không cần đào tạo những đứa trẻ chỉ biết sợ hãi, nhu nhược cúi đầu trước thầy cô và người lớn. Mục tiêu của giáo dục là dạy trẻ trở thành những công dân có tri thức, biết suy nghĩ độc lập nhưng không tùy tiện, biết bảo vệ quyền lợi của mình nhưng không chà đạp quyền lợi của người khác, biết phản biện nhưng hiểu giới hạn, biết tôn trọng người khác và đủ bản lĩnh chịu trách nhiệm về hành vi của chính mình.