Sự kiện Việt Nam và các quốc gia thành viên Hiệp hội Mậu dịch tự do châu Âu (EFTA) ký kết Hiệp định Thương mại tự do vào ngày 18-10 được kỳ vọng mở thêm một cánh cửa để nền kinh tế Việt Nam kết nối sâu hơn với những nền kinh tế phát triển hàng đầu châu Âu. Hành trình đi đến kết quả này là minh chứng cho sự bền bỉ, trải qua 14 năm ròng rã với 21 vòng đàm phán.
Giữa bối cảnh thương mại toàn cầu đang chững lại bởi nhiều biến động, một hiệp định thế hệ mới được ký kết mang đến nhiều ý nghĩa. Nhưng nếu chỉ soi chiếu hiệp định qua những dòng thuế được cắt giảm hay kỳ vọng vào việc tăng dần kim ngạch xuất nhập khẩu, chúng ta sẽ chưa thấy hết giá trị của hiệp định, thậm chí bỏ lỡ giá trị cốt lõi nhất. Điều đáng chờ đợi hơn chính là cơ hội để Việt Nam tiếp cận những dòng vốn đầu tư chất lượng cao và kết nối với những “gã khổng lồ” về công nghệ tiên tiến châu Âu.
Điểm mấu chốt nhất của Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - EFTA (VEFTA) nằm ở tính chất bổ trợ giữa hai nền kinh tế. Trong khi Việt Nam có thế mạnh về sản xuất, chế biến và nguồn cung hàng hóa, thì khối EFTA gồm Thụy Sĩ, Na Uy, Iceland và Liechtenstein lại sở hữu công nghệ tiên tiến, máy móc chính xác, hóa chất chuyên dụng và dược phẩm có giá trị cao.
Hai bên không cạnh tranh trực tiếp ở nhiều nhóm hàng chủ lực, mà có thể bổ sung cho nhau. Việt Nam có cơ hội mở rộng đầu ra cho hàng hóa, đồng thời tiếp cận thuận lợi hơn với nguồn công nghệ và đầu vào chất lượng cao để nâng cấp dây chuyền sản xuất, cải thiện năng suất và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.
Khi đặt VEFTA cạnh Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - EU (EVFTA) giữa Việt Nam với 27 nước thành viên Liên minh châu Âu, chúng ta có thể thấy một bức tranh tương quan mang tính chiến lược. Sự cộng hưởng của hai hiệp định này tạo ra một hệ sinh thái đối tác hoàn chỉnh: một bên là thị trường tiêu thụ rộng lớn, một bên là nguồn cung cấp công nghệ lõi và dòng vốn đầu tư chất lượng cao. Sự bổ trợ này tạo cơ hội thúc đẩy chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, nhất là thông qua việc tiếp cận kinh nghiệm và công nghệ năng lượng sạch.
Tuy nhiên, việc ký hiệp định không đồng nghĩa với việc công nghệ tự động được chuyển giao hay dòng vốn đầu tư chất lượng cao sẽ lập tức chảy mạnh vào Việt Nam. Các đối tác nắm giữ công nghệ lõi và luôn đặt ra yêu cầu khắt khe về bảo vệ môi trường, quyền sở hữu trí tuệ, truy xuất nguồn gốc, minh bạch chuỗi cung ứng và giảm phát thải carbon. Nếu không đủ năng lực hấp thụ, chúng ta rất có thể bị rơi vào “bẫy tiêu thụ”.
Để biến thành quả sau 14 năm đàm phán thành nguồn lực thực tế, sự chuẩn bị từ phía nhà nước và doanh nghiệp phải diễn ra đồng bộ, quyết liệt. Về mặt kiến tạo, các cơ quan quản lý hoàn thiện khung pháp lý minh bạch, đặc biệt là bảo hộ sở hữu trí tuệ, hỗ trợ doanh nghiệp đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế, phát triển nguồn nhân lực kỹ thuật và năng lực nghiên cứu trong nước. Đây là những điều kiện giúp Việt Nam thu hút được dòng vốn chất lượng cao, giữ lại được giá trị gia tăng từ các dòng vốn.
Đối với cộng đồng doanh nghiệp, tư duy kinh doanh dựa vào lao động giá rẻ hay khai thác tài nguyên thô phải được loại bỏ. Thay vào đó phải là sản xuất xanh, minh bạch chuỗi cung ứng và đầu tư nghiêm túc cho quản trị.
Bài học mới đây là tại Triển lãm quốc tế Thủy sản Việt Nam (Vietfish 2026) ở TPHCM vào tháng 8 vừa qua, các doanh nghiệp Na Uy mang đến nhiều giải pháp về công nghệ, số hóa, tự động hóa..., nhưng rất ít doanh nghiệp trong nước đủ điều kiện để tận dụng cơ hội để có thể đưa ngành thủy sản Việt Nam tạo ra nhiều sản phẩm giá trị cao hơn. Do đó, hiệp định không chỉ là điều kiện để tiếp cận thị trường EFTA mà còn là cách nâng vị thế hàng Việt trong chuỗi giá trị toàn cầu.
Cánh cửa từ Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - EFTA mở ra cơ hội, mang theo luồng sinh khí mới cho nền kinh tế, nhưng cũng đặt ra yêu cầu nâng cao năng lực nội sinh. Chúng ta vui mừng vì VEFTA đã tạo ra những cơ hội vàng để kinh tế bứt phá, nhưng thực tiễn cũng đòi hỏi Việt Nam phải chủ động nắm bắt và tận dụng hiệu quả những cơ hội. Khi đó, giá trị lớn nhất hiệp định mang lại sẽ không dừng ở những gì Việt Nam bán được hôm nay, mà là năng lực tự nghiên cứu, sản xuất và tạo ra những sản phẩm mang hàm lượng tri thức cao hơn trong tương lai.
