Dự thảo “Hệ giá trị con người TPHCM trong thời đại mới” do Ban Tuyên giáo Thành ủy TPHCM xây dựng đề xuất 12 giá trị cốt lõi theo 4 trục: Yêu nước - Đoàn kết - Nghĩa tình; Trung thực - Trách nhiệm - Kỷ cương; Năng động - Sáng tạo - Văn minh; Tự cường - Tiên phong - Hội nhập. Cấu trúc ấy vừa kế thừa những giá trị nền tảng của con người Việt Nam, vừa thể hiện đặc trưng của một đô thị năng động, luôn đi đầu trong đổi mới.
Song, vì sao những giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp vẫn chưa được thể hiện đầy đủ trong cách ứng xử của một bộ phận người dân hiện nay? Một trong những nguyên nhân nằm ở khoảng cách giữa nhận thức và thực hành các giá trị. Biết điều hay lẽ phải là một chuyện, sống với điều hay lẽ phải ấy mỗi ngày lại là chuyện khác.
Trong xã hội truyền thống, gia đình và cộng đồng giữ vai trò quan trọng trong việc truyền dạy, duy trì các chuẩn mực ứng xử. Ngày nay, đô thị hóa, di dân và chuyển đổi số đang làm thay đổi môi trường hình thành, thực hành những chuẩn mực ấy. Bởi vậy, việc xây dựng hệ giá trị con người không thể dừng ở việc xác định những phẩm chất cần có, mà phải hướng đến cụ thể hóa thành chuẩn mực ứng xử trong học tập, lao động và đời sống hàng ngày. Chẳng hạn, trung thực thể hiện trong nghiên cứu khoa học, kinh doanh, thực thi công vụ và cung cấp thông tin trên môi trường số; kỷ cương không dừng ở việc chấp hành các quy định bắt buộc, mà cần trở thành ý thức tự giác tuân thủ pháp luật, giữ gìn trật tự công cộng. Nghĩa tình cần được thể hiện không riêng qua các hoạt động thiện nguyện, mà còn trong cách ứng xử nhân văn tại nơi làm việc, tinh thần trách nhiệm với cộng đồng và sự quan tâm, hỗ trợ những người yếu thế.
Một nội dung cần được nhấn mạnh là tôn trọng sự khác biệt. Lịch sử vùng đất phương Nam gắn liền với quá trình khai phá, giao lưu giữa các cộng đồng dân cư và tiếp biến văn hóa; nhiều cộng đồng đã cùng chung sống, lao động và sáng tạo. Quá trình ấy góp phần hình thành tính cách cởi mở, bao dung và tinh thần tôn trọng sự khác biệt của con người nơi đây. Trong bối cảnh TPHCM mở rộng không gian phát triển, tinh thần này càng cần được thể hiện rõ hơn trong phần luận giải các giá trị đoàn kết, nghĩa tình, văn minh và hội nhập.
Đưa hệ giá trị vào đời sống đòi hỏi thay đổi cách tiếp cận: người dân cần được xác định là chủ thể tham gia xây dựng và thực hành các giá trị, thay vì chỉ tiếp nhận nội dung tuyên truyền. Các giá trị tốt đẹp khó đi vào đời sống nếu chỉ được phổ biến một chiều, mà cần được bồi đắp qua những hành vi tích cực được cộng đồng ghi nhận, khuyến khích và lan tỏa. Vai trò nêu gương của cán bộ, đảng viên, nhà giáo, trí thức, văn nghệ sĩ hết sức quan trọng, bởi sức thuyết phục trước hết đến từ sự thống nhất giữa lời nói và việc làm.
Cũng cần phân biệt giữa mức độ nhận thức, sự đồng tình với các giá trị và những chuyển biến thực tế trong hành vi. Một người đề cao sự trung thực chưa hẳn đã luôn hành xử trung thực. Vì thế, việc đánh giá cần chú trọng những thay đổi cụ thể trong ứng xử, tinh thần trách nhiệm và chất lượng các quan hệ xã hội. Thành phố có thể thí điểm bộ tiêu chí đánh giá tại một số trường học, cơ quan, khu dân cư, doanh nghiệp, làm cơ sở tổng kết, hoàn thiện trước khi nhân rộng.
Một thành phố năng động, hội nhập, bên cạnh tốc độ tăng trưởng hay trình độ công nghệ, còn được nhìn nhận qua phẩm chất và chất lượng đời sống văn hóa của con người. Hệ giá trị phải được hình thành từ cuộc sống và quay trở lại phục vụ cuộc sống. Khi 12 giá trị cốt lõi trở thành nếp nghĩ, nếp làm của mỗi người dân, đó sẽ là nền tảng vững chắc để TPHCM phát triển văn minh, hiện đại, nghĩa tình.
PGS-TS LÂM NHÂN
Hiệu trưởng Trường Đại học Văn hóa TPHCM