Phân loại rác tại nguồn: Đừng chỉ là khẩu hiệu

Hình thành thói quen mới

Ông Nguyễn Văn Nam (chủ một nhà hàng ở phường Rạch Dừa) cho biết, hiện nhà hàng chi khoảng 7 triệu đồng/tháng cho việc thu gom rác. Theo quy định mới, nếu rác không được phân loại tốt, cộng thêm tiền vận chuyển, tổng chi phí thu gom có thể lên gần 10 triệu đồng/tháng.

“Điều này buộc chúng tôi phải thay đổi thói quen phân loại rác tại nguồn. Thực phẩm thừa được phân riêng để bán cho các hộ chăn nuôi, trồng trọt; lon bia, chai nhựa... được gom vào nhóm rác tái chế để bán cho vựa ve chai. Nhờ đó, lượng rác chuyển cho đơn vị thu gom giảm gần một nửa”, ông Nam chia sẻ.

Tương tự, ông Nguyễn Văn Tạo, chủ một nhà hàng tại phường Lái Thiêu và 5 cơ sở kinh doanh khác ở khu vực phía Bắc TPHCM, cho biết, do trước đây thường gom chung các loại rác nên lượng rác phát sinh lớn. Mỗi tháng, ông phải chi gần 1 triệu đồng cho việc thu gom, vận chuyển.

Nay, ông yêu cầu nhân viên phân loại ngay từ đầu thành hai nhóm: nhóm rác có khả năng tái chế như chai nhựa, lon bia, giấy, chai thủy tinh... và nhóm rác còn lại. Cách làm này vừa bảo đảm vệ sinh vừa góp phần giảm chi phí thu gom, vận chuyển.

Tại phường Tam Thắng, mô hình “Ngôi nhà xanh” được duy trì nhiều năm qua, thu hút khoảng 220 hội viên phụ nữ và các hộ dân tham gia. Mô hình được bố trí tại khu dân cư, có người luân phiên trông coi, tiếp nhận phế liệu.

Hàng tuần, các hội viên cùng nhau phân loại rác tái chế mà người dân mang đến, từ giấy, chai nhựa đến vỏ lon. Rác tái chế được bán cho các đại lý ve chai, tạo nguồn quỹ khoảng 1-1,5 triệu đồng/tháng. Bình quân mỗi năm, mô hình thu gom hơn 2.000kg giấy và hơn 1.000kg chai nhựa, vỏ lon.

Bà Nguyễn Thị Thanh Phượng, Chi hội trưởng Chi hội Phụ nữ khu phố 25, cho biết, nguồn quỹ được sử dụng để thăm hỏi hội viên ốm đau, hỗ trợ phụ nữ khó khăn, trao thẻ bảo hiểm y tế và thực hiện chương trình “Mẹ đỡ đầu”, hỗ trợ trẻ mồ côi 300.000 đồng/cháu/tháng.

Tại phường Tân Mỹ, Unilever Việt Nam và GRAC phối hợp với chính quyền địa phương thực hiện mô hình Trạm thu hồi vật liệu tái chế từ tháng 4-2026. Khi mang rác có khả năng tái chế đến trạm, người dân sẽ được cộng điểm trên ứng dụng để nhận quà, còn rác được phân ra từng loại.

Toàn bộ quá trình từ phân loại tại hộ gia đình, thu gom tại trạm đến chuyển giao cho đơn vị tái chế đều được ghi nhận và hiển thị trên ứng dụng Grac. Chỉ trong vài tháng triển khai, mô hình đã có hàng ngàn lượt người dân tham gia.

Theo ông Nguyễn Trường Giang, Phó Chủ tịch UBND phường Tân Mỹ, Trạm thu hồi vật liệu tái chế không chỉ tạo điểm đến cho rác đã phân loại mà còn giúp người dân hình thành thói quen và nhìn thấy rõ hơn sản phẩm mình tạo ra sau quá trình phân loại.

Theo Quyết định số 4127/QĐ-UBND về kế hoạch hành động thực hiện Nghị quyết 394/NQ-CP ngày 3-12-2025 của Chính phủ, TPHCM đặt mục tiêu đến năm 2030, 100% phường, xã, đặc khu phối hợp với các sở, ban, ngành đầu tư, xây dựng và phát triển đồng bộ phương tiện, trang thiết bị, hạ tầng kỹ thuật phục vụ phân loại, thu gom, vận chuyển, tái sử dụng, tái chế và xử lý rác thải; đồng thời tăng cường đào tạo nhân lực quản lý chất thải.

Đồng bộ từ khâu gom đến vận chuyển

Tại khu vực trung tâm, bà Nguyễn Thanh Tâm (ngụ phường Sài Gòn) nhớ lại cách đây hơn 10 năm, bà con nơi đây hào hứng khi được chọn làm nơi thí điểm phân loại rác tại nguồn với nhiều lợi ích, vừa được quà khuyến khích vừa được các chuyên gia đến tận nơi hướng dẫn.

Tuy nhiên, chỉ sau một thời gian, người dân cảm thấy nản lòng khi rác đã phân loại bị thu gom chung, khiến công sức của người dân đổ sông đổ biển. Thực tế đó đặt ra yêu cầu: Không chỉ vận động người dân phân loại rác tại nguồn mà còn phải tổ chức lại hệ thống thu gom tương ứng. Nếu không, phân loại rác tại nguồn chỉ dừng ở khẩu hiệu.

Theo ghi nhận, tại một số khu vực trung tâm, các đơn vị thu gom vẫn sử dụng xe ba gác, xe lôi tự chế kéo theo những thùng rác cồng kềnh lưu thông trên các tuyến đường đông đúc. Những phương tiện này không chỉ gây mất mỹ quan, ô nhiễm môi trường mà còn tiềm ẩn nguy cơ ùn tắc, mất an toàn giao thông.

Anh N.V.U., người thu gom rác tại phường Nhiêu Lộc hơn 10 năm qua, cho biết xe ba gác tự chế có thể dễ dàng len sâu vào các con hẻm nhỏ để thu gom rác, song anh cũng lo lắng nguy cơ bị xử phạt.

Tại các phường Rạch Dừa, Vũng Tàu, Tam Thắng..., việc chuyển đổi phương tiện thu gom rác được tổ chức khá bài bản. Với những tuyến hẻm nhỏ, lực lượng thu gom sử dụng xe rùa hoặc xe đẩy 4 bánh để vận chuyển rác ra đường lớn. Tại đây, rác được tập kết và đưa lên xe chuyên dụng để chuyển về nơi xử lý.

Ông Đoàn Văn Quang, Giám đốc Hộ kinh doanh môi trường Đoàn Văn Quang (phường Rạch Dừa), cho biết, từ năm 2019, cơ sở đã đầu tư 2 xe chuyên dụng thu gom rác và hơn 20 xe chuyên dụng tiếp nhận rác từ các chung cư. Việc sử dụng phương tiện chuyên dụng giúp hoạt động thu gom an toàn, hiệu quả và bảo đảm vệ sinh môi trường.

Theo ông Phạm Văn Khanh, Giám đốc Liên hiệp HTX Môi trường Đồng Tâm, một trong những khó khăn lớn hiện nay là chi phí chuyển đổi phương tiện. Xe thu gom rác đúng quy chuẩn có giá khoảng 300-800 triệu đồng, tùy loại và tải trọng, vượt quá khả năng tài chính của nhiều đường dây rác dân lập. Do đó, ông kiến nghị thành phố có chính sách hỗ trợ để người thu gom rác tiếp cận những phương tiện nhỏ gọn, phù hợp với hẻm nhỏ, với giá dưới 100 triệu đồng/xe, qua đó đẩy nhanh quá trình chuyển đổi theo quy định.

Về chuyển đổi phương tiện thu gom rác, theo Sở NN-MT TPHCM, từ năm 2016 đến nay, thành phố đã ban hành nhiều văn bản, chính sách hỗ trợ nhằm thúc đẩy chuyển đổi phương tiện thu gom, vận chuyển rác; đồng thời đặt hàng nghiên cứu, công bố các mẫu phương tiện phù hợp với điều kiện thực tế. Không chỉ đồng bộ ở khâu thu gom, khâu xử lý rác cũng phải được đầu tư tương xứng.

Công ty TNHH MTV Liên hợp Khoa học - Công nghệ - Môi trường Biwase (E.T.S) đang vận hành mô hình xử lý khép kín, từ phân loại, tái chế đến đốt phát điện và chôn lấp hợp vệ sinh. Các thành phần tái chế được tách riêng; rác hữu cơ được xử lý sản xuất compost; phần còn lại được đốt thu hồi năng lượng hoặc chôn lấp kết hợp thu hồi khí biogas phát điện. Tro, xỉ sau đốt tiếp tục được tái chế thành vật liệu xây dựng.