Cách dịch này khiến tôi băn khoăn vì theo tôi, nó chưa phù hợp với thói quen ngôn ngữ của người Việt.
1. Thuật ngữ A.I. hay AI (Artificial Intelligence) xuất hiện trên thế giới từ cuối những năm 50 trong khoa học máy tính thế kỷ trước, dịch là trí tuệ nhân tạo. Tiếp đó, khái niệm “Agent AI” cũng xuất hiện rải rác từ năm 2023, trước khi trở thành xu hướng bùng nổ vào cuối năm 2024.
Trên truyền thông Việt Nam, thuật ngữ này xuất hiện vài tháng nay và đều được dịch là “tác nhân AI”. Cách dịch này khiến tôi băn khoăn vì nó trái với tâm thức ngôn ngữ bẩm sinh của người Việt.
Có một quy luật ngôn ngữ bẩm sinh. Một người dân Việt dù mù chữ nhưng vẫn có thể nói năng rành rẽ tiếng Việt, dùng ca dao, tục ngữ, những lối ví von rất sinh động. Vì trong tâm trí người đó đã nhận thức được những quy tắc, những triết lý tiếng Việt cơ bản.
Chẳng hạn, triết lý tôn ti, chính - phụ trong văn hóa và tiếng nói người Việt. Người ta bắt buộc phải nói theo trật tự: nhà gạch, nhà ngói, nhà tranh, nhà lá, nhà sàn... nghĩa là đặt “nhà” là yếu tố chính lên trước ở những cụm danh từ kiểu này.
Nghe “tác nhân AI”, người Việt sẽ hiểu “tác nhân” là yếu tố chính. Xin nêu một ví dụ: “…Hồi tháng 7, gần 700 tác nhân AI (chỉ loại có khả năng lên kế hoạch và tự hành động) trái phép được xây dựng dựa trên các mô hình OpenAI đã tấn công hãng khởi nghiệp Hugging Face. Không những thế, các tác nhân này còn làm giả nhật ký hệ thống để xóa dấu vết” (trên một tờ báo lớn số ra ngày 6-9-2026).
Khi viết đoạn “gần 700 tác nhân AI”, cái lỗ tai người Việt theo cảm quan bẩm sinh mách bảo tác giả rằng từ “tác nhân” là yếu tố chính đứng trước, còn AI là yếu tố phụ đứng sau (có thể thay thế bằng từ “này”). Đó là lý do có đoạn tiếp theo “các tác nhân này...”. Thế nhưng, trong khái niệm “Agent AI” thì AI mới lại là yếu tố chính.
Một số chuyên gia lo ngại về nguy cơ AI tiên tiến vượt kiểm soát và gây hậu quả ngoài ý muốn. Agent AI là loại AI mới xuất hiện. Đây là loại AI đặc biệt thông minh, một hệ thống phần mềm có khả năng tự học hỏi, tự lên kế hoạch, tự đưa ra quyết định, tự trở thành những chủ thể, thực hiện những nhiệm vụ cụ thể. Nó có thể vượt khỏi tầm kiểm soát của con người.
Nhiều chuyên gia AI đã kêu gọi kìm hãm lại sự phát triển của AI. Người ta lo sợ các AI tiên tiến, chứ không lo sợ tác nhân. Tác nhân không phải là AI nên câu tiếng Việt trên không chuẩn. Tác nhân chỉ là bổ ngữ làm rõ nghĩa cho AI.
2. Vậy nên dịch “Agent AI” là gì? Điều này liên quan đến khái niệm “Agent” trong cụm từ trên.
Trong bài báo The case for case của nhà ngôn ngữ học người Mỹ Charles J. Fillmore vào năm 1968, ông đưa ra khái niệm những phạm trù ngữ nghĩa và gọi là “cách” hay những “vai nghĩa”.
Bài báo này nổi tiếng đến nỗi về sau nó mang tên Ngữ pháp Cách (case grammar). Các ngôn ngữ đều có những “cách” sau: A, Ep , O, I, L, G, R, Re , Temps. Ở đó A (Agent, viết đầy đủ là Agentive Case) là cách tác nhân, người hành động; Ep (Experiencer) là cách kẻ chịu đựng (về tâm lý, tình cảm). I (Instrument) là cách công cụ…
Agent thường làm chủ ngữ trong câu chủ động. Khi chuyển sang câu bị động tuy Agent không còn làm chủ ngữ nữa, nhưng vai trò ngữ nghĩa của nó vẫn giữ nguyên. Ngữ pháp truyền thống không chú ý tới điều này. Ví dụ trong câu “John broke the window” (John làm vỡ cửa kính), thì John là chủ ngữ và ở vai cách Agent.
Còn trong câu bị động “The window was broken by John” (Cửa kính bị làm vỡ bởi John) thì chủ ngữ lúc này lại là The window, nhưng John vẫn là người làm vỡ cửa kính nên John giữ nguyên vai nghĩa cách Agent. Theo cách nói thuận miệng người Việt, nếu dịch là “Cửa kính do John làm vỡ” điều này hiện ra rất rõ.
Vậy thì khi dịch Agent AI sang tiếng Việt phải đặt AI đứng trước. Thuật ngữ này nên được dịch là “AI tác thể” (AI chủ thể hay AI tác nhân) để người đọc dễ hình dung yếu tố nào là chính. Có vậy mới đúng với tâm thức văn hóa người Việt vốn coi trọng tôn ti chính - phụ trong nói năng.
Nên sửa lối nói “tác nhân AI” không chuẩn này từ khi mới xuất hiện. Còn như để lâu quen dùng rồi khó sửa!
