Đứng trước nguy cơ mai một văn hóa vật chất lẫn tinh thần, nhiều địa phương ở khu vực Tây Nguyên đang triển khai nhiều giải pháp bảo tồn Không gian văn hóa cồng chiêng như: đưa cồng chiêng vào trường học, duy trì đội chiêng ở cơ sở, tổ chức hội thi và phối hợp nghệ nhân truyền dạy cho thế hệ trẻ, trình diễn văn hóa cồng chiêng tại điểm du lịch.
Nhờ đó, đưa Không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên đến gần hơn với công chúng, góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa đồng bào dân tộc thiểu số và nâng cao thu nhập cho người dân.
Truyền dạy cồng chiêng cho thanh thiếu niên
Chúng tôi gặp Nghệ nhân ưu tú K’Tiếu (74 tuổi, thôn Duệ, xã Bảo Thuận, tỉnh Lâm Đồng), người hàng chục năm nay cần mẫn hướng dẫn các thế hệ trẻ duy trì tiếng chiêng. Trong lớp buổi tối miễn phí cho các em từ 12-15 tuổi tại sân nhà, tuổi đã cao nhưng những bước chân, nhịp chiêng của ông K’Tiếu rất nhịp nhàng.
tập luyện cồng chiêng. Ảnh: HỮU PHÚC
Ông K’Tiếu kể: “Hơn 30 năm trước, ở thôn Duệ tổ chức lễ đâm trâu đón mùa lúa mới, tôi vận động mọi người trong thôn ôn lại các bài chiêng để chơi tại lễ. Lúc đầu vận động người lớn tuổi, nhưng có người đã lâu không sử dụng nên quên gần hết các bài chiêng, tôi phải tập lại cho từng người”.
Rồi căn nhà của ông K’Tiếu trở thành lớp học, ông là người hướng dẫn, truyền dạy cồng chiêng cho hàng trăm bạn trẻ gái, trai ở buôn gần làng xa.
“Tôi không muốn những bài chiêng bị mai một. Tôi muốn con cháu sau này lưu giữ nét đẹp từ những bài chiêng, giữ lại cái hồn của chiêng. Mỗi khóa học, người tham gia có thể đánh các bài chiêng và diễn tấu một số bài chiêng thông dụng. Không chỉ giữ được nét văn hóa truyền thống, các bạn còn tự tin tham gia nhiều hoạt động văn nghệ ở buôn làng, địa phương. Khi đó, cồng chiêng thực sự được sống trong cộng đồng”, ông K’Tiếu tin tưởng.
Thời gian qua, nhiều địa phương ở Đắk Lắk cũng đẩy mạnh các hoạt động truyền dạy cồng chiêng cho thanh thiếu niên. Mới đây, phường Buôn Ma Thuột (tỉnh Đắk Lắk) tổ chức lớp dạy cồng chiêng và múa xoang cho 100 thanh thiếu niên là đồng bào Ê Đê trên địa bàn.
Lớp học giúp các em học cách sử dụng cồng chiêng, thực hành các điệu múa truyền thống, tạo nguồn nhân lực kế cận để gìn giữ và phát huy giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào.
Ở các xã, phường vùng đồng bào K’Ho như Lang Biang - Đà Lạt, Cam Ly - Đà Lạt và nhiều địa phương khác của tỉnh Lâm Đồng, hoạt động du lịch cộng đồng đã tạo điều kiện để nhiều người trẻ có thêm động lực học đánh chiêng vì vừa góp phần giữ gìn bản sắc, vừa có cơ hội phát triển kinh tế.
Khi mặt trời vừa xuống núi, hơn 500 du khách ngồi kín sân khấu biểu diễn cồng chiêng, văn hóa K’Ho tại điểm tham quan trên đường Lâm Văn Thạnh (phường Xuân Trường - Đà Lạt). Những chàng trai, cô gái say sưa biểu diễn đã được các già làng, người đi trước dạy từng nhịp chiêng ngay chân núi Lang Biang.
Chị Phạm Thị Thảo (du khách từ TPHCM) chia sẻ: “Thông qua hoạt động này, dù chưa thể hiểu nhiều về văn hóa cồng chiêng của đồng bào dân tộc, nhưng tôi cũng kịp hình dung về đời sống tinh thần của người bản địa trên vùng đất Tây Nguyên phong phú thế nào”.
Không còn bó hẹp trong các nghi lễ của buôn làng, cồng chiêng hôm nay đang hiện diện giữa lòng Đà Lạt như một nhịp cầu kết nối di sản với công chúng, để mỗi du khách khi đến đây không chỉ ngắm cảnh mà còn được chạm vào chiều sâu văn hóa của vùng đất cao nguyên.
Tìm gặp ông Pang Ting Mút, Trưởng nhóm cồng chiêng Gia đình văn hóa (tổ dân phố Bon Đưng I, phường Lang Biang - Đà Lạt, tỉnh Lâm Đồng), ông chia sẻ: Nhiều năm về trước, chỉ vài người trung niên tập đánh lại bài chiêng đã quên. Sau đó, vài thiếu niên trong buôn xin theo học và nhóm cồng chiêng Gia đình văn hóa hình thành.
Về sau, hoạt động giao lưu cồng chiêng giữa khách du lịch và cộng đồng bản địa tăng lên, ông tập hợp một số thanh thiếu niên trong buôn làng dạy đánh chiêng, thổi tù và, kèn bầu, múa, hát dân ca.
Thông qua các buổi học, ông và các nghệ nhân của buôn làng đã gieo vào lòng họ hạt giống đầu tiên, đó là lòng tự hào về giá trị văn hóa của cha ông, ý thức giữ gìn, bảo tồn các giá trị văn hóa bản địa.
Ông cho rằng: “Nếu chỉ nói suông thì khó mà bảo tồn được, vì vậy cần duy trì song song giữa lợi ích cộng đồng và bảo tồn không gian văn hóa cồng chiêng. Việc duy trì biểu diễn cồng chiêng phục vụ du khách là chất xúc tác để người dân gìn giữ văn hóa của mình”.
Nhờ hoạt động cồng chiêng gắn với du lịch, quanh khu vực núi Lang Biang (phường Lang Biang - Đà Lạt) có 11 câu lạc bộ cồng chiêng với hàng trăm nghệ nhân, người tham gia biểu diễn văn hóa cồng chiêng góp phần gìn giữ, tạo nên một không gian văn hóa cồng chiêng đặc sắc mà lực lượng nòng cốt là các chàng trai, cô gái dân tộc tại địa phương.
Đưa cồng chiêng vào trường học
Những ngày cuối tháng 6, Quảng trường trung tâm xã Tu Mơ Rông, tỉnh Quảng Ngãi rộn ràng tiếng cồng chiêng và những điệu múa xoang. Hơn 200 nghệ nhân đồng bào Xơ Đăng từ người cao tuổi đến thanh thiếu niên cùng tham gia hội thi cồng chiêng và trình diễn nhạc cụ dân tộc.
Đánh giá kết quả sau hơn 2 thập niên được UNESCO ghi danh, Thứ trưởng Bộ VH-TT-DL Hoàng Đạo Cương cho rằng, Không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên vẫn duy trì sức sống bền bỉ trong đời sống cộng đồng các dân tộc, dù đứng trước nhiều thách thức trong bối cảnh hiện đại hóa.
Thời gian qua, các cấp ủy đảng, chính quyền địa phương đã thực hiện nhiều chính sách hỗ trợ thiết thực như tổ chức truyền dạy, phục dựng nghi lễ truyền thống, duy trì các đội chiêng, câu lạc bộ, đưa di sản tiếp cận với giáo dục, hoạt động biểu diễn và du lịch cộng đồng. Đội ngũ nghệ nhân được quan tâm tôn vinh, tạo thêm không gian thực hành thông qua các kỳ festival và hoạt động trình diễn.
Giữa tiếng hò reo của khán giả, đội cồng chiêng 17 thành viên của thôn Kon Pia (xã Tu Mơ Rông) do ông A Khu lĩnh xướng, mang đến phần trình diễn đặc sắc. Khi bài chiêng khép lại, cả quảng trường vang dậy những tràng pháo tay tán thưởng.
Trong đội chiêng thôn Kon Pia, em A Mi Kha (sinh năm 2014) gây ấn tượng với những nhịp chiêng thuần thục. Bản thân em đã học đánh cồng chiêng từ 4 năm trước, dưới sự truyền dạy của ông A Khu. Trong mỗi buổi học, ông luôn nhắc rằng, là người Xơ Đăng thì phải biết đánh cồng chiêng để gìn giữ văn hóa dân tộc.
Lời dặn ấy đã thôi thúc em kiên trì theo học. Đến nay, A Mi Kha đã nhiều lần tham gia các hội thi, chương trình biểu diễn, góp phần gìn giữ những giá trị truyền thống của dân tộc mình.
Chứng kiến học trò tỏa sáng trên sân khấu, ông A Khu không giấu được niềm vui. Ông nói: “Trước đây thôn chỉ có đội cồng chiêng của người lớn, nhưng nhiều người đi làm ăn xa nên đội chiêng dần thiếu hụt.
Lo văn hóa cồng chiêng của đồng bào Xơ Đăng bị mai một, tôi quyết tâm truyền dạy cho lớp trẻ để có người kế tục. Đến nay, thôn có hơn 10 thanh thiếu niên biết đánh cồng chiêng, có thể tham gia biểu diễn. Văn hóa cồng chiêng của đồng bào Xơ Đăng đã có lớp người tiếp nối, tôi rất vui và hạnh phúc”.
Bên cạnh truyền dạy ở các thôn làng, cồng chiêng còn được đưa vào trường học để tạo lớp kế thừa. Tại Trường Tiểu học Kim Đồng (xã Tu Mơ Rông, tỉnh Quảng Ngãi), từ năm học 2024-2025, nhà trường đã mời các nghệ nhân truyền dạy cồng chiêng cho học sinh đồng bào Xơ Đăng có đam mê. Mới đây, nhà trường còn đầu tư mua 1 bộ cồng chiêng để học sinh có điều kiện luyện tập.
Bà Hồ Thị Thùy Vân, Hiệu trưởng Trường Tiểu học Kim Đồng, cho biết, việc chủ động trang bị cồng chiêng sẽ giúp nhà trường xây dựng đội chiêng học sinh để tham gia các hoạt động, sự kiện, đồng thời tạo môi trường để các em thường xuyên luyện tập, gìn giữ và tiếp nối văn hóa truyền thống.
Đến nay, đội cồng chiêng của trường đã biểu diễn thành thạo nhiều bài chiêng tại các chương trình, sự kiện của nhà trường, qua đó khơi dậy niềm yêu thích và ý thức gìn giữ văn hóa cồng chiêng trong học sinh đồng bào Xơ Đăng.
Xã Tu Mơ Rông có đến 96% dân số là đồng bào Xơ Đăng nên việc bảo tồn văn hóa truyền thống luôn được địa phương đặc biệt quan tâm với nhiều giải pháp như trao tặng chiêng quý, đưa cồng chiêng vào trường học, duy trì đội cồng chiêng ở cơ sở và tạo điều kiện để nghệ nhân truyền dạy cho thế hệ trẻ.
Nhờ đó, ngày càng có nhiều thanh thiếu niên biết đánh cồng chiêng, từng bước hình thành lực lượng kế cận để tiếp nối và gìn giữ giá trị văn hóa truyền thống.
