Với tội “Mua bán trái phép chất ma túy”, hiệu quả phòng ngừa không phụ thuộc đơn thuần vào mức hình phạt cao nhất. Khi hình phạt đã “chạm trần”, việc tiếp tục gia tăng khối lượng ma túy có thể không làm thay đổi khung hình phạt. Khả năng phát hiện, điều tra, truy tố, xét xử và ngăn ngừa tái phạm mới quyết định hiệu quả thực tế.
Với tội “Hiếp dâm người dưới 16 tuổi”, việc bỏ hình phạt tử hình cần đặt trong tổng thể chính sách bảo vệ trẻ em. Nếu hình phạt cao nhất là tù chung thân, kèm kiểm soát chặt việc giảm án; đồng thời hành vi cố ý tước đoạt tính mạng nạn nhân vẫn bị truy cứu về tội “Giết người” với mức hình phạt nghiêm khắc nhất, thì thu hẹp hình phạt tử hình không đồng nghĩa với giảm nhẹ trách nhiệm hình sự hay nới lỏng việc bảo vệ trẻ em.
Quan trọng hơn là đề xuất này tương thích với giới hạn của pháp luật quốc tế về quyền con người. Việt Nam là thành viên của Công ước quốc tế về các quyền dân sự chính trị năm 1966 (ICCPR) từ năm 1982. Điều 6 (2) quy định án tử hình chỉ áp dụng với “những tội nghiêm trọng nhất”.
Bình luận chung số 36 của Ủy ban Nhân quyền Liên hợp quốc giải thích hẹp: các tội ma túy và tình dục, dù nghiêm trọng, không thể làm cơ sở áp dụng hình phạt tử hình nếu không đáp ứng giới hạn đó. Do đó, thu hẹp hình phạt tử hình liên quan đến bảo đảm tính tương thích của pháp luật Việt Nam với nghĩa vụ quốc tế về quyền sống.
Bỏ hình phạt tử hình không có nghĩa là nới lỏng đấu tranh tội phạm. Cần thiết kế hình phạt thay thế đủ nghiêm khắc, phân hóa trách nhiệm và bảo vệ hiệu quả nạn nhân, xã hội. Chính sách hình sự hiện đại phải đồng thời bảo vệ xã hội, nạn nhân, bảo đảm quyền con người và tương thích với nghĩa vụ pháp lý quốc tế.
PGS-TS NGÔ HỮU PHƯỚC, Phó trưởng khoa phụ trách Khoa Luật Kinh tế, Trường ĐH Kinh tế - Luật (ĐHQG TPHCM)
