Dự thảo Nghị quyết quy định cơ chế, chính sách đào tạo, bồi dưỡng và trọng dụng người có năng khiếu nghệ thuật và người có năng khiếu thể thao tại TPHCM, do Sở VH-TT TPHCM soạn thảo, dự kiến trình HĐND TPHCM cuối tháng 10-2026. Dự thảo được kỳ vọng góp phần giải quyết một bài toán đặt ra nhiều năm qua: làm thế nào để những năng khiếu được phát hiện có điều kiện phát triển thành tài năng.
Gỡ điểm nghẽn từ thực tiễn
Tại TPHCM, nhiều năm qua, việc xây dựng lực lượng kế thừa trong lĩnh vực văn hóa, nghệ thuật và thể thao vẫn là bài toán khó. Vướng mắc không chỉ nằm ở kinh phí hỗ trợ mà còn ở những quy định về tiêu chuẩn, hình thức đào tạo.
Câu chuyện tại Nhà hát Nghệ thuật hát bội TPHCM là một ví dụ. Hiện nhà hát có 25 diễn viên, tất cả đều được đào tạo theo phương thức truyền nghề, thông qua sự hướng dẫn trực tiếp của những nghệ sĩ giàu kinh nghiệm, có chuyên môn sâu.
Trong các năm 2016, 2017 và 2018, nhà hát có nguồn kinh phí riêng để mở lớp đào tạo diễn viên, nhạc công. Tuy nhiên, từ năm 2019 đến nay, nguồn kinh phí này không còn, do các quy định về đào tạo chưa phù hợp với mô hình truyền nghề theo phương thức thầy - trò. Dù vậy, nhà hát vẫn duy trì đào tạo, rèn luyện lớp trẻ để bổ sung lực lượng kế thừa.
Nhiều diễn viên được phát hiện, rèn luyện từ nhỏ, sau đó trở thành lực lượng nòng cốt, đạt thành tích tại các cuộc thi, liên hoan; trong đó có những nghệ sĩ được phong tặng danh hiệu nghệ sĩ nhân dân, nghệ sĩ ưu tú.
Thực tế này cho thấy, với những loại hình nghệ thuật đặc thù, con đường từ năng khiếu đến hoạt động nghề nghiệp không phải lúc nào cũng đi qua trường lớp chính quy. Hồ sơ dự thảo cũng chỉ ra một thực tế: nhiều người có năng khiếu, là con cháu nghệ sĩ, mong muốn theo nghề truyền thống nhưng không đáp ứng yêu cầu về bằng cấp; ngược lại, có người đáp ứng yêu cầu bằng cấp nhưng thiếu tố chất cần thiết để theo nghề.
Vì lẽ đó, chính sách mới cần giải quyết đồng thời 2 yêu cầu: phát hiện đúng người có năng khiếu và tạo điều kiện để họ được đào tạo bằng phương thức phù hợp. Trong văn bản góp ý gửi Sở VH-TT TPHCM, đại diện Liên hiệp các Hội Văn học nghệ thuật TPHCM đề nghị thống nhất cách gọi “năng khiếu nghệ thuật truyền thống”, đồng thời bổ sung múa dân gian, nhất là múa dân gian mang bản sắc Nam bộ, vào các loại hình được đào tạo.
Trường Đại học Luật TPHCM đề xuất điều chỉnh cách giải thích khái niệm “năng khiếu nghệ thuật”, theo hướng không chỉ dựa vào tố chất bẩm sinh mà còn tính đến khả năng cảm nhận thẩm mỹ, sáng tạo, năng lực chuyên môn và thực hành. Ý kiến này đã được tiếp thu và điều chỉnh trong dự thảo.
Những góp ý trên cho thấy, bài toán đặt ra không chỉ là tìm kiếm người có năng khiếu, mà còn phải xây dựng cơ chế đủ linh hoạt để nhận diện, đào tạo và bồi dưỡng, giúp năng khiếu có điều kiện phát triển thành tài năng.
Đầu tư hôm nay, giữ người cho mai sau
Nếu nghệ thuật truyền thống cần nhiều năm để truyền nghề thì thể thao thành tích cao cũng đòi hỏi quá trình phát hiện, tuyển chọn và huấn luyện từ sớm. Dự thảo Nghị quyết xác định đào tạo, tập huấn 50 tài năng ở 10 môn, gồm: đấu kiếm, thể dục dụng cụ, bơi, điền kinh, cử tạ, bắn súng, boxing, taekwondo, bắn cung và rowing, với tổng kinh phí dự kiến 27,6 tỷ đồng.
Ở lĩnh vực nghệ thuật, tổng kinh phí dự kiến là 29,16 tỷ đồng cho 5 loại hình: hát bội, cải lương, nhạc cụ dân tộc, múa rối và xiếc; trong đó 19 tỷ đồng dành cho đào tạo ở nước ngoài. Đây là những lĩnh vực đòi hỏi đào tạo chuyên sâu, trong khi cơ sở đào tạo phù hợp hiện còn thiếu.
Đáng chú ý, dự thảo không chỉ đề cập kinh phí đào tạo mà còn tính đến việc sử dụng nhân lực sau đào tạo. Người được hỗ trợ sẽ được tạo điều kiện làm việc, hoạt động nghề nghiệp và tiếp tục nâng cao trình độ tại các đơn vị của thành phố; đồng thời phải cam kết làm việc ít nhất 5 năm theo phân công.
Quy định về thời gian cam kết làm việc và trách nhiệm sau đào tạo cũng nhận được nhiều ý kiến góp ý. UBND phường Vũng Tàu kiến nghị người được đào tạo dài hạn ở nước ngoài phải cam kết phục vụ ngành ít nhất 10 năm; trường hợp đào tạo, tập huấn ngắn hạn là ít nhất 5 năm.
Trong khi đó, Ủy ban MTTQ Việt Nam TPHCM lưu ý cần tính đến những trường hợp học viên, vận động viên, nghệ sĩ bị chấn thương, tai nạn dẫn đến mất khả năng chuyên môn hoặc có những thay đổi sinh lý tự nhiên ngoài khả năng kiểm soát khi xác định nghĩa vụ bồi thường kinh phí đào tạo. Việc đưa người chưa thành niên đi đào tạo dài hạn ở nước ngoài cũng cần có phương án bảo đảm việc học văn hóa không bị gián đoạn.
Theo ý kiến của Ban Văn hóa - Xã hội, HĐND TPHCM, dự thảo cần làm rõ cơ chế hỗ trợ đào tạo, tập huấn thể thao. Nội dung này đã được tiếp thu, theo hướng hỗ trợ cả kinh phí đào tạo, tiền lương, dinh dưỡng, chỗ ở, đi lại và các điều kiện cần thiết. Riêng người dưới 18 tuổi phải được bảo đảm việc học văn hóa, phát triển thể chất, tâm lý cũng như các quyền và lợi ích hợp pháp.
Từ nghệ thuật truyền thống đến thể thao thành tích cao, tài năng không thể hình thành chỉ qua một lần phát hiện mà cần cả quá trình đào tạo, rèn luyện và môi trường phát triển phù hợp. Dự thảo chính sách của TPHCM hướng đến xây dựng cơ chế xuyên suốt từ phát hiện, tuyển chọn, đào tạo đến sử dụng và trọng dụng tài năng. Vấn đề đặt ra là làm sao để những hỗ trợ này thực sự đi vào cuộc sống, tạo điều kiện cho người có năng khiếu phát triển năng lực, yên tâm theo đuổi nghề nghiệp và đóng góp lâu dài cho thành phố.
ThS Lê Thị Hồng Nhung, Viện Khoa học xã hội vùng Nam bộ:
Chuyển từ truyền thụ một chiều sang đối thoại liên thế hệ
Bản chất của hiện tượng đứt gãy thế hệ trong đào tạo nghệ thuật truyền thống không phải là sự mất đi hoàn toàn, mà là sự đứt quãng trong cơ chế truyền thừa văn hóa do sự thay đổi của môi trường xã hội, công nghệ và hệ giá trị.
Vấn đề cốt lõi không nằm ở việc người trẻ từ chối truyền thống, mà ở chỗ phương thức truyền dạy, nội dung đào tạo và cách thức kiến tạo ý nghĩa các giá trị nghệ thuật chưa theo kịp những biến đổi trong nhu cầu, trải nghiệm và phương thức học tập của thế hệ hôm nay.
Để khắc phục, chính sách không dừng ở hỗ trợ ngắn hạn như miễn học phí, trợ cấp sinh hoạt, mà là phải đổi mới phương thức đào tạo, chuyển từ truyền thụ một chiều sang đối thoại liên thế hệ, để người trẻ thực sự trở thành chủ thể tiếp nhận, sáng tạo và phát triển các giá trị truyền thống trong bối cảnh mới. Khi phát hiện được năng khiếu, cần một quá trình đào tạo, bồi dưỡng và tạo môi trường thực hành đủ dài để năng khiếu có thể phát triển thành tài năng.
