LTS: Kết hôn muộn, chi phí nuôi con ngày càng cao, áp lực việc làm và nhà ở khiến nhiều người trẻ trì hoãn sinh con, thậm chí chỉ sinh một con. Trong bối cảnh mức sinh thấp kéo dài, Luật Dân số có hiệu lực từ ngày 1-7-2026 cùng nhiều chính sách hỗ trợ đã đánh dấu bước chuyển quan trọng từ “kế hoạch hóa gia đình” sang “khuyến sinh”.
Không chỉ vận động sinh đủ 2 con, chính sách dân số đang chuyển sang tạo điều kiện hỗ trợ người dân kết hôn, sinh con và nuôi con. Từ thời gian nghỉ thai sản, hỗ trợ tài chính, chăm sóc sức khỏe sinh sản đến nhà ở, dịch vụ giữ trẻ…, nhiều chính sách hướng đến tháo gỡ phần nào những rào cản kinh tế - xã hội, để các gia đình trẻ bớt gánh nặng.
Ngại sinh con vì nhiều nỗi lo
Đã có con gái 4 tuổi, vợ chồng chị Nguyễn Thị Mai (32 tuổi, ngụ phường Thới An, TPHCM) từng nhiều lần dời kế hoạch sinh con thứ hai, dù gia đình thường xuyên thúc giục. Sau khi sinh bé đầu, hàng loạt khoản chi tiêu tưởng nhỏ như tiền gửi trẻ, sữa, ăn uống, quần áo, thuốc men, học hành... cộng lại trở thành một khoản đáng kể. Trong khi đó, thu nhập của hai vợ chồng còn phải dành để chi trả tiền thuê nhà, sinh hoạt và dành dụm để tích lũy.
“Vợ chồng tôi đều muốn có thêm con nhưng nghĩ đến chi phí nuôi một đứa trẻ thì lại chùn bước”, chị Mai chia sẻ.
Chị Lê Hải Anh (29 tuổi, ngụ phường Bảy Hiền, TPHCM) kết hôn đã 3 năm nhưng vẫn chưa muốn có con. Với mức thu nhập hiện tại, hai vợ chồng có thể trang trải cuộc sống và tích lũy một phần. Tuy nhiên, nếu có thêm một đứa trẻ, các khoản chi tiêu sẽ tăng lên đáng kể. Công việc của hai vợ chồng khá bận rộn trong khi ông bà nội, ngoại đều không hỗ trợ được. Nếu sinh con, vợ chồng chị sẽ rất vất vả để sắp xếp thời gian đưa đón, chăm sóc khi con bệnh hoặc nghỉ học. Do vậy, hai vợ chồng quyết định chưa vội sinh con.
Theo TS-BS Huỳnh Minh Chín, Phó Giám đốc Sở Y tế TPHCM, tổng tỷ suất sinh của thành phố năm 2025 là khoảng 1,51 con/phụ nữ, đồng thời thành phố đang đối mặt với tốc độ già hóa dân số nhanh. Nguyên nhân khiến người trẻ ngại sinh con chủ yếu liên quan đến việc làm, chi phí nhà ở, giáo dục, chăm sóc con, tuổi kết hôn muộn và sự thay đổi quan niệm về gia đình. Nếu mức sinh thấp kéo dài, thành phố có thể đối mặt với thiếu hụt lực lượng lao động trẻ, gia tăng tốc độ già hóa dân số và áp lực an sinh xã hội.
“Người trẻ không phải không muốn lập gia đình, sinh con mà nhiều khi chưa đủ điều kiện để thực hiện mong muốn đó. Đây là vấn đề cần được nhìn nhận trong hoạch định chính sách”, TS-BS Huỳnh Minh Chín nêu rõ.
Đồng hành với người trẻ từ trước khi sinh con
Theo ông Lê Thanh Dũng, Cục trưởng Cục Dân số (Bộ Y tế), kết hôn muộn thường kéo theo sinh con muộn, rút ngắn thời gian sinh con của phụ nữ và ảnh hưởng đến khả năng sinh đủ 2 con. Tình trạng này kéo dài sẽ tác động đến quy mô, cơ cấu dân số.
Trước thực trạng đó, Luật Dân số có hiệu lực từ ngày 1-7-2026 đã chuyển cách tiếp cận chính sách từ kế hoạch hóa gia đình sang duy trì mức sinh thay thế, khuyến khích sinh đủ 2 con. Cá nhân, cặp vợ chồng có quyền quyết định số con, thời điểm sinh và khoảng cách giữa các lần sinh, thay cho định hướng mỗi cặp vợ chồng nên có từ 1 đến 2 con trước đây.
Điểm mới đáng chú ý của Luật Dân số là chính sách bắt đầu tiếp cận người trẻ từ trước khi sinh con, ngay từ giai đoạn chuẩn bị kết hôn. Bộ Y tế cũng định hướng khuyến khích người trẻ kết hôn trước 30 tuổi và phụ nữ sinh đủ 2 con trước 35 tuổi tại những địa phương có mức sinh thấp.
“Chính sách không chỉ đặt vấn đề sinh bao nhiêu con mà quan tâm người trẻ có đủ kiến thức, sức khỏe và điều kiện để thực hiện mong muốn làm cha, làm mẹ hay không”, ông Lê Thanh Dũng thông tin.
Tuy nhiên, theo ông Lê Thanh Dũng, để mong muốn sinh con của người trẻ trở thành quyết định thực tế, việc cung cấp thông tin và kiến thức là chưa đủ mà cần giảm áp lực về chi phí và điều kiện nuôi con.
Nghị định 168/2026/NĐ-CP quy định một số nhóm phụ nữ, trong đó có phụ nữ tại địa phương có mức sinh dưới mức thay thế và phụ nữ sinh đủ 2 con trước 35 tuổi, được hỗ trợ tối thiểu 2 triệu đồng, áp dụng từ ngày 1-1-2027. Nghị định cũng quy định một số chính sách liên quan đến chế độ thai sản khi sinh con thứ hai.
“Các khoản hỗ trợ trực tiếp có thể giúp giảm một phần chi phí ban đầu nhưng quyết định sinh con còn phụ thuộc nhiều yếu tố như nhà ở, chi phí gửi trẻ, giáo dục, chăm sóc sức khỏe và nguy cơ giảm thu nhập khi một trong hai người phải dành thời gian chăm con”, ông Lê Thanh Dũng phân tích.
Hình thành "thế hệ bánh mì kẹp"
Theo GS-TS Giang Thanh Long, giảng viên cao cấp Đại học Kinh tế Quốc dân, dù chưa có thống kê đầy đủ về quy mô “thế hệ bánh mì kẹp” - những người vừa nuôi con vừa chăm sóc cha mẹ già - nhưng nhóm này ngày càng phổ biến khi người trẻ kết hôn, sinh con muộn hơn, quy mô gia đình thu nhỏ và số người cao tuổi tăng nhanh.
Trước đây, nhiều người hoàn thành việc nuôi con học phổ thông khi mới ngoài 40 tuổi; còn nay, không ít người bước sang tuổi 50 vẫn phải lo học phí, chăm sóc con trong khi cha mẹ đã ở tuổi 80.
Hỗ trợ thực chất để kéo mức sinh
Các chuyên gia trong lĩnh vực dân số cho rằng, để đạt và duy trì mức sinh thay thế, cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp, từ hoàn thiện pháp luật đến các chương trình hỗ trợ cụ thể. Luật Dân số đã tạo cơ sở pháp lý để hỗ trợ người dân thực hiện mong muốn về hôn nhân, sinh con và nuôi dạy con.
Chương trình Bảo đảm mức sinh thay thế trên toàn quốc đến năm 2030 đặt mục tiêu tăng bình quân 2% tổng tỷ suất sinh mỗi năm; hơn 95% nam, nữ và cặp vợ chồng trong độ tuổi sinh đẻ được cung cấp thông tin về kết hôn, sinh con; 100% tỉnh, thành phố thực hiện chính sách hỗ trợ sinh và nuôi con. Bên cạnh đó, Chương trình mục tiêu quốc gia về chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển cũng xác định những mục tiêu, giải pháp cụ thể.
“Các chính sách được triển khai phù hợp với điều kiện từng địa phương, nhất là những nơi mức sinh đã xuống thấp, nhằm tạo thêm điều kiện để người dân thực hiện mong muốn sinh và nuôi con”, Cục trưởng Cục Dân số thông tin.
Theo TS-BS Huỳnh Minh Chín, ngành y tế TPHCM đang tham mưu các chính sách để cụ thể hóa Luật Dân số, trong đó hướng tới hỗ trợ tài chính khi sinh con, hỗ trợ phụ nữ sinh đủ 2 con và nâng cao chất lượng dân số ngay từ giai đoạn đầu đời. Thành phố cũng đặt trọng tâm vào khám sức khỏe tiền hôn nhân, sàng lọc trước sinh và sơ sinh, chăm sóc sức khỏe sinh sản và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực.
"Để người trẻ thực sự yên tâm sinh con, cần tiếp tục nghiên cứu chính sách liên quan đến nhà ở, giáo dục, giữ trẻ, nghỉ thai sản và môi trường làm việc thân thiện với gia đình. Khi chi phí và rủi ro của việc sinh, nuôi con được chia sẻ tốt hơn giữa gia đình, doanh nghiệp và Nhà nước, khả năng người trẻ thực hiện mong muốn sinh con sẽ được cải thiện”, TS-BS Huỳnh Minh Chín chia sẻ.
Theo Cục Dân số (Bộ Y tế), 6 địa phương gồm: TPHCM, TP Hà Nội, TP Hải Phòng, TP Đồng Nai, tỉnh Tây Ninh và Đồng Tháp đã ban hành chính sách khen thưởng, hỗ trợ mức tiền từ 1 đến 5 triệu đồng nhằm khuyến khích sinh đủ 2 con và duy trì mức sinh thay thế.
Tại TPHCM, thực hiện Nghị quyết 40/2024/NQ-HĐND, trong năm 2025, thành phố đã hỗ trợ 6.945 trường hợp phụ nữ sinh đủ 2 con trước tuổi 35, với định mức hỗ trợ 3 triệu đồng/trường hợp. Bên cạnh đó, hỗ trợ 249 trường hợp, với định mức 5 triệu đồng/trường hợp, theo Nghị quyết 32/2025/NQ-HĐND. Tổng kinh phí thực hiện chính sách theo 2 nghị quyết trên trong năm 2025 là 29,635 tỷ đồng.
Trong 9 tháng đầu năm 2026, có 3.295 trường hợp nhận chính sách hỗ trợ theo Nghị quyết 40 và 8.275 trường hợp nhận chính sách hỗ trợ theo Nghị quyết 32, với tổng kinh phí hơn 51 tỷ đồng.
