Những ký ức bằng đá
Trạm Nam Chơn và đồn Chơn Sảng nằm dưới chân núi Hải Vân, phường Hải Vân, cách trung tâm TP Đà Nẵng hơn 20km về phía Tây Bắc. Suốt nhiều thập niên, khi Làng Vân còn là nơi cư trú biệt lập của những người mắc bệnh phong, 2 di tích này gần như bị lãng quên. Cây rừng ăn sâu vào từng lớp kè đá, người dân dựng nhà chồng lấn lên nền móng cũ, có nơi lấy đá di tích làm móng nhà.
Đầu năm 2025, một viên đạn kim loại đường kính 16,5cm, nặng gần 14kg lộ ra từ bờ sạt lở phía Đông trạm Nam Chơn. Tháng 5-2026, Sở VH-TT-DL TP Đà Nẵng quyết định cho khai quật khảo cổ khẩn cấp. Sau nhiều tháng đào tìm, phát quang, một quần thể kiến trúc gần như còn nguyên vẹn dần hiện ra. Tường thành, hào nước, các cấp kè đá, dấu tích cổng ra vào lát gạch ngói và 2 trạm gác hình xoáy ốc tại đồn Chơn Sảng.
Tổng cộng 904 hiện vật được tìm thấy tại trạm Nam Chơn, niên đại trải dài từ thời Trần đến thời Nguyễn. Riêng tại đồn Chơn Sảng, giới khảo cổ phát hiện 1 phù điêu đá sa thạch tạc hình vị thần ngồi thiền, được nhận định có thể thuộc văn hóa Chămpa, niên đại sớm hơn nhiều thế kỷ so với chính di tích.
Ông Huỳnh Đình Quốc Thiện, Giám đốc Bảo tàng Đà Nẵng, cho biết, qua khai quật, các chuyên gia khảo cổ của Viện Khảo cổ học (thuộc Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam), nhận định, tính toàn vẹn của một di tích khảo cổ được đo bằng mức độ giữ được cấu trúc cốt lõi và mối quan hệ không gian giữa chúng.
Xét trên tiêu chí này, Nam Chơn và Chơn Sảng thuộc số ít di tích trong hệ thống phòng thủ Đà Nẵng năm 1858 còn giữ được gần như nguyên trạng, khác với thành An Hải hay phòng tuyến Liên Trì đã mất dấu hoàn toàn dưới cơn lốc đô thị hóa.
TS Lưu Anh Rô, Phó Chủ tịch thường trực kiêm Tổng Thư ký Hội Khoa học lịch sử TP Đà Nẵng, tác giả cuốn sách Đà Nẵng buổi đầu đánh Pháp (1858-1860), nhận định, người dân địa phương vùng Cu Đê, cửa Hàn xưa quen gọi đồn Chơn Sảng là “Đồn Nhất” - thứ tự tính từ Hải Vân Quan đi vào và được lưu truyền qua câu ca dao Tính từ Đồn Nhất tính vô/ Liên Chiểu, Thủy Tú, Nam Ô, cửa Hàn.
Theo TS Lưu Anh Rô, đây từng là mắt xích trong cụm phòng thủ kết hợp cùng pháo đài Định Hải trên hòn Hành, kiểm soát đường Thiên Lý nối Đà Nẵng với kinh đô Huế.
Xây dựng hỗ trợ di tích quốc gia
Tháng 9-2026, tại hiện trường khai quật, Phó Chủ tịch UBND TP Đà Nẵng Nguyễn Thị Anh Thi đã khảo sát thực địa và làm việc với các sở, ngành, chuyên gia, doanh nghiệp về hướng bảo vệ, phát huy giá trị 2 di tích.
“Ngày 18-11-1859, quân Pháp đã tấn công khu vực trạm Nam Chơn và đồn Chơn Sảng nhằm cắt đứt đường tiếp viện của triều đình. Trong trận đánh này, một phát đại bác từ đồn Chơn Sảng đã bắn trúng soái hạm Némésis, khiến 1 sĩ quan công binh Pháp thiệt mạng. Gần 30 sau, cũng tại đây, nghĩa quân Cần Vương đã tổ chức mai phục tiêu diệt đoàn công binh Pháp do đại úy Besson chỉ huy. Sự kiện này sau đó được báo chí Pháp gọi là thảm kịch Nam Chơn”, TS Lưu Anh Rô cho biết.
Ghi nhận sự chủ động của Sở VH-TT-DL TP Đà Nẵng, Viện Khảo cổ học cùng sự phối hợp của UBND phường Hải Vân và Công ty CP Vinpearl trong đợt khai quật khảo cổ khẩn cấp, Phó Chủ tịch Nguyễn Thị Anh Thi thống nhất đề xuất bảo vệ nguyên trạng toàn bộ dấu tích đã phát lộ; đồng thời tiếp tục nghiên cứu, khai quật sau khi hoàn thiện hồ sơ, thủ tục theo quy định.
Yêu cầu việc nghiên cứu, bảo tồn phải dựa trên kết quả khoa học, không làm ảnh hưởng đến yếu tố gốc của di tích. Sở VH-TT-DL TP Đà Nẵng gấp rút hoàn thiện hồ sơ khoa học, trình đề nghị xếp hạng trạm Nam Chơn và đồn Chơn Sảng là di tích cấp thành phố, tiến tới xây dựng hồ sơ di tích cấp quốc gia.
Việc bảo tồn hiện khá phức tạp do 2 di tích nằm trong ranh giới dự án đô thị Hải Vân Bay do Công ty CP Vinpearl đầu tư. Phương án bảo tồn, tu bổ vì vậy phải hài hòa với quy hoạch và định hướng phát triển của dự án, bảo đảm hạ tầng khu đô thị không gây ngập úng, xói lở hay che lấp các yếu tố gốc.
Trước mắt, các đơn vị liên quan đã phát quang cây bụi đang đe dọa sạt lở kè đá, lấp tạm các hố khai quật, che phủ di tích bằng bạt, lắp đặt camera an ninh và duy trì hàng rào cảnh báo trước mùa mưa bão. Về lâu dài, định hướng là kết nối 2 di tích này với Hải Vân Quan, thành Điện Hải thành một tuyến tham quan lịch sử, gắn với không gian di sản Huế - Hội An - Mỹ Sơn; đồng thời trưng bày hiện vật khai quật tại Bảo tàng Đà Nẵng và khu nghỉ dưỡng Làng Vân khi dự án đi vào hoạt động.
