Bén rễ từ buổi sơ khai
Sử sách còn ghi, năm 1698, khi Thống suất Nguyễn Hữu Cảnh lập phủ Gia Định, vùng đất này đã là nơi đón nhận lưu dân tứ xứ. Người Việt, Hoa, Khmer, Chăm… cùng khai hoang, lập chợ, dựng đình, chung lưng giữa vùng sông nước hoang vu.
Tựa vào nhau, mở lòng với người lạ, coi người đến sau như người trong nhà, mạch nguồn nghĩa tình, cởi mở, bao dung của người phương Nam hình thành từ chính đòi hỏi sinh tồn, rồi lắng lại thành tính cách. Câu “đất lành chim đậu” mà người dân khắp nơi vẫn nói về mảnh đất này, có lẽ cũng bắt đầu từ đó.
Hơn 3 thế kỷ giao lưu, cộng cư và tiếp biến văn hóa Đông - Tây cứ thế lặng lẽ bồi thêm cho con người nơi đây sự năng động, dám nghĩ, dám làm. Những năm đầu sau giải phóng, thành phố hơn 3 triệu dân lâm vào cảnh thiếu lương thực.
Khi cơ chế quản lý cũ không còn phù hợp với thực tiễn, lãnh đạo thành phố mạnh dạn lập “Tổ thu mua lúa gạo”, đưa hàng công nghiệp xuống miền Tây đổi gạo về lo cho dân.
Những cách làm mới ở Công ty Dệt Thành Công, Xí nghiệp Thuốc lá Vĩnh Hội cùng nhiều cơ sở khác đã góp phần tạo nên cơ sở thực tiễn quý báu cho đường lối Đổi mới năm 1986. Dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích của nhân dân, đó là bản lĩnh của thành phố mang tên Bác.
“Có thể nói, chính thời kỳ Đổi mới đã hun đúc thêm cho người dân TPHCM những giá trị rất đáng quý: không cam chịu khó khăn, trọng tài, trọng tín và lòng biết ơn”, PGS-TS Hà Minh Hồng, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử TPHCM, nhấn mạnh.
PGS-TS Hà Minh Hồng cũng chia sẻ, với ông, nghĩa tình, nhân ái, sẻ chia là nét đặc thù nổi bật nhất của người Nam bộ và TPHCM trong 12 giá trị cốt lõi. Nghĩa tình như sợi chỉ đỏ xuyên suốt các thời kỳ lịch sử, từ chiến tranh đến hòa bình, thể hiện rõ nhất qua các chính sách an sinh xã hội và sự chung sức của cộng đồng trong mọi hoàn cảnh khó khăn.
Đợt dịch Covid-19 năm 2021 là phép thử khắc nghiệt nhất cho điều đó. Giữa những ngày thành phố oằn mình chống dịch, nghĩa tình hiện ra trong từng con hẻm nhỏ, xóm trọ nghèo: những “ATM gạo”, “siêu thị 0 đồng”, bếp ăn nghĩa tình, những đoàn tình nguyện viên lăn xả nơi tuyến đầu.
Trong đó, không ít nhóm thiện nguyện do thanh thiếu niên dẫn dắt, lặng lẽ mang từng phần cơm, bao gạo đến phòng trọ công nhân. Hơn 30 năm qua, những “Mùa hè xanh”, “Tiếp sức mùa thi” cũng đưa hàng triệu lượt thanh niên đến với cộng đồng, tiếp nối truyền thống “lá lành đùm lá rách”.
Từ những trầm tích ấy, dự thảo báo cáo thuyết minh “Hệ giá trị con người TPHCM trong thời đại mới” đã cô đọng 25 giá trị thành 4 trục với 12 giá trị cốt lõi: “Yêu nước - Đoàn kết - Nghĩa tình”; “Trung thực - Trách nhiệm - Kỷ cương”; “Năng động - Sáng tạo - Văn minh”; “Tự cường - Tiên phong - Hội nhập”.
Khảo sát nêu trong báo cáo mới nhất cho thấy 86% người dân và cán bộ TPHCM đánh giá việc xây dựng khung hệ giá trị là rất cần thiết. Gọi tên hệ giá trị, suy cho cùng, là giúp mỗi người nhận ra mình đang thừa hưởng điều gì từ lớp người đi trước.
Để hệ giá trị thấm sâu
Nếu với thế hệ cha anh, nghĩa tình và bản lĩnh được hun đúc qua bom đạn, qua năm tháng gian khó, thì người trẻ hôm nay lớn lên trong một thành phố đã đổi thay rất nhiều. Hơn 14 triệu dân, nhịp sống hối hả, mạng xã hội len vào từng bữa cơm, giấc ngủ.
Chỉ một cú chạm màn hình cũng có thể kéo các em ra xa nếp nhà. Cơ hội mở ra nhiều hơn, nhưng những chuẩn mực tưởng chừng bền vững cũng dễ bị bào mòn hơn.
Có thể thấy điều đó qua những chuyện rất nhỏ. Người dẫn chương trình quen dần với cách mở lời “Chào mọi người” thay cho câu thưa gửi lễ phép; nhiều bạn trẻ nhắn cho người lớn vỏn vẹn “ok”; không ít quán xá ở thành phố có thực đơn không một chữ tiếng Việt; lối nói chêm tiếng nước ngoài trở nên quen tai dù tiếng mẹ đẻ có sẵn từ tương ứng.
Trên không gian mạng, đời tư người nổi tiếng, siêu xe, biệt thự được phô bày dày đặc, khiến không ít người trẻ ngộ nhận thước đo thành công là lượt xem, lượt thích. Những lệch chuẩn ấy nếu không được nhận diện, nhắc nhở kịp thời, chúng sẽ âm thầm làm phai nhạt nét đẹp ứng xử vốn là niềm tự hào của người dân thành phố.
Một khoảng trống khác khó thấy hơn là ký ức. TS-NSƯT - đạo diễn Hoàng Duẩn, Phó Trưởng khoa Quản lý văn hóa, nghệ thuật, Trường Đại học Văn hóa TPHCM, chia sẻ: “Thành phố có rất nhiều bức tượng gắn với lịch sử, có vô số con đường, trường học mang tên danh nhân…, nhưng liệu có bao nhiêu học sinh, sinh viên đi qua một tượng đài, một con đường mang tên nhân vật lịch sử và thực sự biết người ấy là ai?”.
Đó cũng là nỗi niềm mà đạo diễn Hoàng Duẩn đã đưa vào vở kịch Câu hò đất mẹ về nữ chiến sĩ cộng sản Nguyễn Thị Minh Khai với mong muốn các em hiểu hơn về những cá nhân đã góp phần mang lại độc lập, tự do cho dân tộc.
Bởi vậy, để hệ giá trị thấm sâu, cách làm cần mềm mại và gần gũi hơn. Trung thực của một sinh viên là không gian lận trong thi cử, không sao chép công trình của người khác.
Trách nhiệm của người trẻ thời số là kiểm chứng trước khi chia sẻ một thông tin, dùng trí tuệ nhân tạo một cách minh bạch. Nghĩa tình là ghé thăm ông bà, là phụ một tay khi xóm có việc...
Văn minh là xếp hàng, giữ gìn không gian chung, nói lời cảm ơn, xin lỗi đúng lúc, là biết dừng lại trước một bình luận gây tổn thương trên mạng xã hội. Khi 12 giá trị được “dịch” ra thành những việc làm cụ thể, người trẻ sẽ thấy hệ giá trị không ở đâu xa, mà ở ngay trong nếp sống mỗi ngày của mình.
Và trên hết là sự nêu gương. Người trẻ học từ những gì họ thấy hơn là những gì họ nghe. Một người cha giữ lời hứa, một giáo viên công tâm, một cán bộ tận tụy với dân sẽ là bài học thấm thía hơn mọi băng rôn, khẩu hiệu.
Khi giá trị được sống thật ở những người quanh mình, hệ giá trị con người TPHCM sẽ tự nhiên bén rễ, như hạt phù sa lặng lẽ bồi đắp cho đất phương Nam thêm màu mỡ.
* PGS-TS TRƯƠNG THỊ HIỀN, Chủ tịch Hội Nữ trí thức TPHCM:
Lời dạy phải đi cùng việc làm
Gia đình giúp hình thành những thói quen đầu tiên; nhà trường tiếp tục bồi dưỡng; cơ quan và cộng đồng tạo môi trường để mỗi người thực hiện. Vì vậy, cùng một giá trị cần được hiểu thống nhất và thể hiện bằng những việc làm phù hợp ở từng nơi.
Trung thực và trách nhiệm trong gia đình là giữ lời, biết nhận lỗi; ra ngoài xã hội là không gian lận trong học tập, làm việc công khai, rõ ràng. Nếu ở nhà cha mẹ dạy một đằng, ra đường con trẻ thấy người lớn làm một nẻo, thì giá trị khó mà bền vững.
Những giá trị tốt đẹp trong gia đình cần được nhà trường, cơ quan và cộng đồng cùng thực hiện để trở thành cách ứng xử chung của xã hội.
* TS VÕ CHÂU THỊNH, Phó Trưởng khoa Triết học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia TPHCM):
Người trẻ sẽ là “thông dịch viên” của văn hóa
Bản sắc văn hóa phải là một dòng chảy liên tục. Thế hệ trẻ TPHCM không làm mất đi bản sắc, các bạn đang “dịch” văn hóa sang một ngôn ngữ mới phù hợp với thời đại số.
Một bạn trẻ làm podcast về lịch sử hay một nghệ sĩ dùng nhạc điện tử để kể chuyện dân gian chính là những “thông dịch viên” đưa di sản văn hóa bước vào nhịp sống đương đại. Văn hóa chỉ thực sự được giữ gìn khi được yêu thích, được sử dụng và lan tỏa tự nhiên trong đời sống hàng ngày.
Vì vậy, cùng với việc kêu gọi giữ gìn, cần khuyến khích người trẻ sáng tạo, tạo ra những “sân chơi” để các bạn thử nghiệm, nhào nặn chất liệu mới mang đậm hồn cốt văn hóa dân tộc.