Ngày 27-10, tại TPHCM, Trung tâm Cách mạng công nghiệp lần thứ tư tại TPHCM (HCMC C4IR) phối hợp với Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF) tổ chức phiên thảo luận “Định vị lại Việt Nam và ASEAN trong chuỗi giá trị toàn cầu”, trong khuôn khổ Diễn đàn Kinh tế Mùa thu 2026.
Tại phiên thảo luận, bà Phạm Quỳnh Mai, Phó Vụ trưởng Vụ Phát triển thị trường nước ngoài và Thương mại đa biên, Bộ Công Thương, đề xuất hình thành các cụm công nghiệp xuyên biên giới ASEAN trong những ngành như điện tử, bán dẫn, ô tô và năng lượng sạch.
Thay vì mỗi quốc gia phát triển một chuỗi sản xuất khép kín, các nước có thể phân công sản xuất theo lợi thế về nguyên liệu, linh kiện, lắp ráp và logistics. Cách làm này giúp tăng liên kết nội khối, thu hút đầu tư và giảm rủi ro đứt gãy chuỗi cung ứng.
Ở cấp quốc gia, bà Phạm Quỳnh Mai đề xuất xây dựng chương trình phát triển nhà cung ứng và nghiên cứu thành lập quỹ hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa nâng cao năng lực sản xuất.
Theo ông Sacha Dray, chuyên gia kinh tế Ngân hàng Thế giới (WB), quy mô kinh tế ASEAN đạt khoảng 4.000 tỷ USD, nhưng thương mại nội khối mới chiếm khoảng 22% tổng kim ngạch, thấp hơn đáng kể so với mức khoảng 60% của Liên minh châu Âu (EU). Các nền kinh tế ASEAN tham gia sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu nhưng liên kết sản xuất với nhau còn hạn chế.
Ông nhận định doanh nghiệp có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) và các nhà xuất khẩu lớn chưa tạo được sự lan tỏa tương xứng đến mạng lưới nhà cung ứng nội địa. Vì vậy, cùng với thu hút đầu tư, khu vực cần tăng sự tham gia của doanh nghiệp trong nước vào các công đoạn sản xuất để giữ lại nhiều giá trị hơn.
Ông Sacha Dray đề xuất phát triển mạng lưới nhà cung ứng, tháo gỡ rào cản phi thuế quan, hài hòa tiêu chuẩn và đơn giản hóa thủ tục thương mại xuyên biên giới.
Liên kết khu vực chỉ phát huy hiệu quả khi doanh nghiệp nội địa đủ năng lực tham gia. Bà Nguyễn Thụy Lam Tuyền, Tổng Giám đốc ABB tại Việt Nam, lưu ý nhà máy có thể di dời, công nghệ có thể mua, nhưng năng lực sản xuất và quản trị không thể hình thành trong thời gian ngắn.
Theo bà, giá trị của dòng vốn FDI không chỉ nằm ở thiết bị hay quy mô đầu tư mà còn ở khả năng chuyển giao kinh nghiệm quản trị, tiêu chuẩn chất lượng và phát triển đội ngũ kỹ thuật. Đây là nền tảng giúp doanh nghiệp Việt Nam đáp ứng yêu cầu về độ tin cậy, truy xuất nguồn gốc và tính ổn định của chuỗi cung ứng quốc tế.
Cùng với năng lực quản trị, công nghệ mở ra cơ hội cải thiện vị trí của doanh nghiệp trong chuỗi giá trị.
Ông Yuxiang Zhou, nhà sáng lập kiêm Tổng Giám đốc Black Lake Technologies, dẫn chứng một ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) giúp rút ngắn thời gian chuyển bản vẽ kỹ thuật thành hướng dẫn sản xuất từ 45 giờ xuống 45 giây, với độ chính xác khoảng 95%.
Theo ông, lợi ích lớn hơn của AI là giúp nhà máy chuyển từ sản xuất hàng loạt sang đáp ứng nhanh các đơn hàng nhỏ, cá nhân hóa sản phẩm và cải thiện biên lợi nhuận. Nâng vị thế ASEAN trong chuỗi giá trị vì vậy không chỉ là sản xuất nhanh hơn, nhiều hơn mà còn là nâng cao năng lực công nghệ, sáng tạo và tham gia những công đoạn tạo giá trị cao hơn.
