Thiếu nhân lực chất lượng cao
Tại TPHCM, tình trạng thiếu hụt lao động cho các ngành công nghiệp cốt lõi đang đặt ra những thách thức gay gắt. Khi thành phố lấy khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo làm nền tảng phát triển, các doanh nghiệp (DN) FDI đặc biệt lo ngại về chất lượng nguồn cung tại chỗ.
Đơn cử như thị trường máy bay không người lái (UAV) - một ngành mũi nhọn đang được tập trung phát triển tại Khu Công nghệ cao TPHCM (SHTP). Dù lĩnh vực này dự báo tăng trưởng khoảng 40%/năm, nhân lực chuyên môn cao hiện chỉ đáp ứng 5%-7% nhu cầu.
Không riêng UAV, các DN tại SHTP đang trong tình trạng thiếu hụt nghiêm trọng lao động chuyên sâu ở các ngành vi mạch bán dẫn, AI, IoT, năng lượng tái tạo và đường sắt đô thị…
Minh chứng rõ nét cho điểm nghẽn này là ở lĩnh vực bán dẫn. Tính đến cuối năm 2025, Việt Nam đã thu hút hơn 170 dự án FDI, riêng TPHCM chiếm 54 dự án với số vốn hơn 5,1 tỷ USD. Cả nước cần 5.000-10.000 kỹ sư bán dẫn mỗi năm nhưng năng lực đào tạo đáp ứng chưa đầy 20%.
Theo dự báo từ Trung tâm Dự báo nhu cầu nhân lực và Thông tin thị trường lao động TPHCM, đến năm 2030, thành phố cần khoảng 800.000 đến 1 triệu lao động mới, đặc biệt nhóm ngành dịch vụ - công nghiệp công nghệ cao chiếm 70%.
Cơn khát nguồn lực công nghệ cao tại đầu tàu kinh tế đã bóc tách nghịch lý: thị trường đỏ mắt tìm kỹ sư chuyên môn cao nhưng một bộ phận lớn thanh niên đang bị bỏ lại phía sau.
Tại chương trình “Thủ tướng Chính phủ đối thoại với thanh niên năm 2026” chiều 15-10, đại biểu Nguyễn Thị Như Quỳnh (Công ty CP Nghiên cứu, phát triển và ứng dụng robot hình người VinDynamics) phác họa thực trạng đầy lo âu khi làn sóng AI bứt phá nhanh chóng làm triệt tiêu hàng loạt việc làm truyền thống, đặt người trẻ trước áp lực buộc phải dịch chuyển trình độ lên phân khúc cao hơn.
Sự phân cực này thể hiện rõ khi đối chiếu số liệu thực tế từ Cục Thống kê (Bộ Tài chính): trong khi các vị trí kỹ thuật mũi nhọn thiếu hụt trầm trọng, cả nước có đến 1,6 triệu thanh niên thuộc nhóm “3 không” không việc làm, không học tập, không đào tạo), chiếm 11,2%. Hệ quả là tỷ lệ thất nghiệp ở độ tuổi từ 24 trở xuống vọt lên mức 9,07%, cao gấp 4 lần tỷ lệ thất nghiệp chung (2,22%).
Thực tế này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải nâng cao chất lượng nguồn nhân lực một cách căn cơ, thu hẹp khoảng cách cung - cầu và tăng sức cạnh tranh cho lao động trẻ.
Đào tạo theo nhu cầu thực tế
Ông Đinh Vĩnh Cường, Chủ tịch Tập đoàn 365 Group, dẫn dự báo của Diễn đàn Kinh tế thế giới: Làn sóng công nghệ sẽ làm mất đi 92 triệu việc làm cũ, đồng thời kiến tạo 170 triệu việc làm mới.
Từ thực tiễn hoạt động của DN, ông Cường đặt hàng các cơ sở giáo dục khi chỉ ra một sản phẩm công nghệ cao như xe tự hành hiện cần đến 8 ngành nghề hoàn toàn mới (kỹ sư AI nhận thức, kỹ sư nhúng, kỹ thuật viên BESS...).
Do đó, thị trường cần nhà trường đào tạo đội ngũ kỹ sư đa năng, có tư duy liên ngành, thành thạo ngoại ngữ và đủ năng lực giải quyết các vấn đề thực tiễn từ dữ liệu của DN.
Đồng quan điểm, TS Quách Thanh Hải, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Công nghệ Kỹ thuật TPHCM, kiến nghị cần xây dựng một cơ chế đồng kiến tạo giá trị thực chất giữa trường học và các đơn vị sản xuất.
Các trường cùng kiến nghị bộ, ngành ban hành những chính sách đột phá như ưu đãi thuế thu nhập DN cho đầu tư giáo dục, xây dựng quy chế giảng viên thỉnh giảng công nghiệp và cơ chế sử dụng chung nguồn lực cơ sở vật chất, thiết bị thí nghiệm giữa nhà trường và các viện nghiên cứu, trung tâm R&D của DN.
Theo PGS-TS Nguyễn Tấn Trần Minh Khang, Hiệu trưởng Trường Đại học Công nghệ thông tin (ĐHQG TPHCM), nhà trường đã tích hợp quy trình thiết kế theo chuẩn công nghiệp và đưa các vấn đề thực tế của DN vào giảng dạy, giúp rút ngắn thời gian đào tạo lại kỹ sư mới tốt nghiệp từ 6-8 tháng xuống còn 1-2 tháng.
Kết quả này cho thấy khoảng cách giữa nhà trường và DN có thể được thu hẹp khi hai bên cùng thiết kế chương trình và hợp tác thực chất.
Từ thực tiễn trên, TS Lê Như Hùng, Chủ tịch Hội Khoa học phát triển nguồn nhân lực TPHCM, khuyến nghị triển khai chiến lược tổng thể phát triển nhân tài giai đoạn 2026-2030, tầm nhìn đến năm 2050, gắn với quy hoạch cơ cấu kinh tế mới.
Chiến lược cần xác định rõ thứ tự ưu tiên phát triển nhân lực trong từng lĩnh vực công nghệ lõi, tránh đầu tư dàn trải, chạy theo phong trào.
Mối liên kết “3 nhà” (Nhà nước - Viện/trường - Doanh nghiệp) cần được luật hóa bằng các cơ chế ràng buộc thực chất, bảo đảm DN tham gia xuyên suốt từ xây dựng chương trình đào tạo, cung cấp dữ liệu thực tế đến kiểm định năng lực người học.
Đây là giải pháp then chốt để tháo gỡ điểm nghẽn nhân lực, biến áp lực việc làm của thế hệ trẻ thành động lực phát triển, góp phần đưa Việt Nam vững vàng tiến vào kỷ nguyên số và kinh tế tri thức dựa trên giá trị gia tăng cao.
