Chiến lược phát triển giáo dục đại học (ĐH) giai đoạn 2026-2035, tầm nhìn đến năm 2045 (Chiến lược) vừa được Thủ tướng phê duyệt đặt ra những mục tiêu rất cao, là bước cụ thể hóa định hướng quan trọng của Nghị quyết 71 của Bộ Chính trị ngày 22-8-2025 về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo: hình thành được một hệ thống giáo dục ĐH mạnh, đa dạng về sứ mạng nhưng thống nhất trong mục tiêu phát triển quốc gia.
Mục tiêu hình thành 3-5 ĐH tinh hoa
Theo GS-TS Nguyễn Tiến Thảo, Vụ trưởng Vụ Giáo dục ĐH (Bộ GD-ĐT), Chiến lược đặt mục tiêu đến năm 2035, phấn đấu có 100% cơ sở giáo dục ĐH đạt chuẩn; tỷ lệ học ĐH trong nhóm dân số 18-22 tuổi đạt 45%; người học sau ĐH chiếm 15%; người học STEM chiếm 40% quy mô ở mỗi trình độ; 90% người tốt nghiệp có việc làm phù hợp trong 12 tháng...
Chiến lược được xem là “bản đồ phát triển” của giáo dục ĐH Việt Nam, đồng thời là căn cứ để sắp xếp mạng lưới, giao nhiệm vụ và đầu tư nguồn lực trong giai đoạn tới. Tinh thần xuyên suốt là chuyển từ phát triển chủ yếu theo quy mô sang phát triển theo chất lượng, hiệu quả và mức độ đóng góp.
Chất lượng ĐH phải được thể hiện qua năng lực người học, việc làm sau tốt nghiệp, kết quả nghiên cứu, chuyển giao công nghệ và mức độ đóng góp cho ngành, địa phương và đất nước.
“Phương thức đầu tư ĐH sẽ đổi mới theo hướng không phân bổ dàn đều mà tập trung theo sứ mạng và sản phẩm đầu ra. Chiến lược định hướng lựa chọn khoảng 30 cơ sở giáo dục ĐH trọng điểm, trong đó phát triển 3-5 cơ sở đào tạo thành ĐH tinh hoa; ưu tiên các ngành then chốt, công nghệ chiến lược và nhiệm vụ phát triển quốc gia”, Vụ trưởng Vụ Giáo dục ĐH nhấn mạnh.
Từ góc nhìn cơ sở đào tạo, PGS-TS Nguyễn Thanh Chương, Phó Hiệu trưởng Trường ĐH Giao thông Vận tải, cho rằng rất cần các ĐH thực hiện vai trò dẫn dắt, tập trung vào hai mảng chính: đào tạo nguồn nhân lực và nghiên cứu khoa học phục vụ trực tiếp cho phát triển kinh tế - xã hội.
Về đào tạo phát triển nhân lực, các ĐH được kỳ vọng sẽ thực hiện vai trò dẫn dắt, trước hết là tiên phong xây dựng những chương trình đào tạo mang tính hiện đại và mới; đào tạo ra nguồn nhân lực thực sự chất lượng cao, đáp ứng được yêu cầu phát triển của khoa học - công nghệ cũng như sự phát triển kinh tế - xã hội trong thời đại 4.0. Các chương trình nghiên cứu khoa học phải mang tính thực chất, có những sản phẩm có thể thương mại hóa, được quốc tế hóa.
Nhà nước kiến tạo và đầu tư có trọng điểm; ĐH tự chủ và chịu trách nhiệm; nhà khoa học được trao không gian để sáng tạo. Khi 3 yếu tố này gặp nhau, chúng ta mới có thể hình thành những ĐH mạnh và những trung tâm nghiên cứu thực sự có khả năng cạnh tranh trong khu vực và quốc tế.
PGS-TS Trần Trọng Đạo
Hiệu trưởng Trường ĐH Tôn Đức Thắng
Cần “khế ước mới” giữa Nhà nước, doanh nghiệp và nhà trường
GS-TS Chử Đức Trình, Hiệu trưởng Trường ĐH Công nghệ (ĐH Quốc gia Hà Nội), nhấn mạnh Việt Nam cần có ĐH xuất sắc, đại học tinh hoa. Xây dựng ĐH tinh hoa tại Việt Nam phải bắt đầu từ sự kết hợp chặt chẽ giữa cam kết chất lượng vượt trội và trách nhiệm quốc gia.
Một cơ sở giáo dục tinh hoa không chỉ được đánh giá qua các chỉ số nghiên cứu hay danh hiệu mà còn phải có năng lực dẫn dắt hệ thống, sáng tạo tri thức mới và kiến tạo những hệ sinh thái công nghệ có sức lan tỏa. Ba yếu tố cốt lõi được nhấn mạnh gồm chất lượng xuất sắc, văn hóa xuất sắc và tác động xã hội rõ ràng.
Để hiện thực hóa mục tiêu phát triển 3-5 cơ sở đào tạo thành ĐH tinh hoa, cần hình thành một “khế ước mới” giữa Nhà nước, doanh nghiệp và nhà trường. Trong đó, Nhà nước trao quyền tự chủ và niềm tin cho trường; còn các trường ĐH cam kết xây dựng văn hóa, chất lượng bền vững, gắn tự chủ với trách nhiệm.
Mục tiêu cuối cùng là đào tạo nhân tài có năng lực dẫn dắt, đồng thời tạo ra tri thức và công nghệ mới, góp phần đưa đất nước bước vào một kỷ nguyên phát triển dựa trên năng lực làm chủ và sáng tạo công nghệ.
Theo PGS-TS Trần Trọng Đạo, Hiệu trưởng Trường ĐH Tôn Đức Thắng, để tạo nền tảng thực hiện các mục tiêu của chiến lược, trước hết cần đổi mới quản trị và thực hiện tự chủ ĐH thực chất. Một trường ĐH khó cạnh tranh quốc tế nếu không đủ quyền chủ động về học thuật, tổ chức, nhân sự và sử dụng nguồn lực. Tự chủ không đồng nghĩa với việc Nhà nước giảm vai trò đầu tư.
Ngược lại, đối với những nhiệm vụ chiến lược như nghiên cứu cơ bản, đào tạo tiến sĩ, phát triển công nghệ lõi hay xây dựng ĐH nghiên cứu đẳng cấp quốc tế, đầu tư công vẫn phải đóng vai trò dẫn dắt.
Tiếp đến là vấn đề phân tầng hệ thống theo sứ mạng và đầu tư có trọng điểm. Không phải trường nào cũng phát triển theo một mô hình. Hệ thống cần có những ĐH nghiên cứu cạnh tranh quốc tế, ĐH vùng dẫn dắt phát triển địa phương, trường ứng dụng gắn với doanh nghiệp và trường chuyên ngành. Khi sứ mạng khác nhau, cơ chế đầu tư và tiêu chí đánh giá cũng phải khác nhau.
PGS-TS PHAN HỒNG HẢI, Hiệu trưởng Trường ĐH Công nghiệp TPHCM:
Thúc đẩy mô hình ĐH đổi mới sáng tạo
Chiến lược phát triển giáo dục ĐH Việt Nam trong giai đoạn tới cần tạo ra những thay đổi căn bản từ nghiên cứu, chuyển đổi số và đổi mới sáng tạo. Trong đó, nghiên cứu tạo ra tri thức; chuyển đổi số thúc đẩy đổi mới về tổ chức, quản trị, đào tạo và khai thác tri thức; đổi mới sáng tạo biến tri thức thành công nghệ, sản phẩm, doanh nghiệp và những giá trị mới cho xã hội. Ba nhiệm vụ cốt lõi này phải được tích hợp thành một hệ sinh thái thống nhất.
Nghị quyết 71 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo đã định hướng đúng khi yêu cầu thúc đẩy mô hình ĐH đổi mới sáng tạo, coi các trường ĐH là đầu tàu của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo và thúc đẩy hợp tác Nhà nước - nhà trường - doanh nghiệp. Do đó, để thực hiện mục tiêu của chiến lược, các trường ĐH, nhất là trường ĐH trọng điểm phải đẩy mạnh nghiên cứu, chuyển đổi số và đổi mới sáng tạo.
Phát huy lợi thế đại học của TPHCM
Mục tiêu giáo dục đại học Việt Nam đạt trình độ tiên tiến của châu Á, có một số đại học (ĐH) đẳng cấp thế giới là khát vọng chính đáng. Nhưng, điều cần quan tâm hơn là: những ĐH này sẽ đóng góp gì cho năng lực phát triển của đất nước? Đến năm 2045, chúng ta cần một hệ thống ĐH có khả năng đào tạo nhân lực trình độ cao, tạo ra tri thức và công nghệ, giúp doanh nghiệp nâng sức cạnh tranh và hỗ trợ địa phương giải quyết những vấn đề lớn. Thứ hạng quốc tế là một thước đo; giá trị mà ĐH tạo ra cho xã hội mới là phép thử lâu dài.
Từ chiến lược quốc gia, TPHCM có điều kiện để trở thành một trung tâm giáo dục đại học, khoa học và đổi mới sáng tạo có sức ảnh hưởng trong khu vực. Thành phố có nhiều trường, viện, doanh nghiệp, bệnh viện và một thị trường lớn. Thành phố có thể chọn một số nhiệm vụ ưu tiên, chẳng hạn nhân lực công nghệ cao, y tế, logistics, chuyển đổi xanh và phát triển đô thị. Từ đó đặt hàng các liên minh trường ĐH - viện nghiên cứu - doanh nghiệp cùng đào tạo và nghiên cứu. Thành phố cũng cần hỗ trợ hạ tầng nghiên cứu dùng chung, dữ liệu về nhu cầu nhân lực và cơ chế để kết quả nghiên cứu đi vào sản xuất, đời sống.
Tầm nhìn 2045 cần bắt đầu bằng những việc có thể làm và đo được từ hôm nay. Nếu TPHCM tạo được cơ chế phối hợp hiệu quả giữa chính quyền, ĐH và doanh nghiệp, thành phố sẽ vừa đáp ứng được nhu cầu phát triển của mình vừa đóng góp một mô hình có thể nhân rộng cho giáo dục đại học Việt Nam.
TS Trần Đình Lý
Phó Hiệu trưởng Trường ĐH Nông Lâm TPHCM
