Từ cấp phường…
Một buổi trưa cuối tháng 5, anh Nguyễn Văn Nam, tài xế xe công nghệ ở phường Bình Dương, nhận chở một vị khách đến một địa chỉ trên đường Lê Lợi (phường Phú Cường trước đây, nay là phường Thủ Dầu Một). Đến nơi, khách gọi điện hỏi người thân mới biết đã đặt nhầm điểm đến, địa chỉ chính xác là đường Lê Lợi ở phường Bình Dương (trước đây là phường Hòa Phú).
“Trời nắng, khách mệt mỏi, phải đặt lại xe. Dù lỗi không liên quan đến mình nhưng cũng cảm thấy áy náy với khách. Đúng là nếu khi đặt xe không nhìn kỹ tên phường sẽ rất dễ đặt nhầm điểm đến”, anh Nam kể.
Từng gặp phiền toái tương tự, chị Nguyễn Ngọc Minh Hiếu, giáo viên Trường THCS Bình Thắng, ngụ phường Thủ Dầu Một, cho rằng, việc tồn tại nhiều tuyến đường trùng tên đang trở thành bất cập rõ rệt sau khi mở rộng địa giới hành chính.
“Người dân địa phương có thể quen đường, nhưng người từ nơi khác đến thì rất dễ nhầm. Có lần, bạn tôi từ miền Trung vào thăm, đặt xe công nghệ nhưng không rành địa bàn, gặp đúng tuyến đường trùng tên nên bị chở đến một địa điểm rất xa”, chị Hiếu chia sẻ.
Sau hợp nhất, tình trạng trùng tên đường xuất hiện phổ biến tại nhiều khu vực ở TPHCM. Tại địa bàn Bình Dương trước đây, các tuyến đường như Lê Lợi, Hùng Vương, Nguyễn Du, Nguyễn Thị Minh Khai, Ngô Quyền xuất hiện ở nhiều phường khác nhau. Trong khi đó, tại Bà Rịa - Vũng Tàu trước đây, những tên đường như Lê Hồng Phong, Trần Hưng Đạo, Nguyễn Văn Trỗi, Hoàng Hoa Thám... cũng trùng ở một số phường.
Đặc biệt, đường Lê Hồng Phong tại khu vực trung tâm Vũng Tàu trước đây dài khoảng 3km, nối từ ngã ba Lê Hồng Phong - Lê Lợi đến ngã ba Lê Hồng Phong - Thùy Vân. Sau sáp nhập, tuyến đường này nằm giữa 2 phường Vũng Tàu và Tam Thắng. Kết quả, cùng một con đường nhưng phía số chẵn thuộc phường Vũng Tàu, phía số lẻ thuộc phường Tam Thắng.
Ngoài ra, một đoạn khoảng 500m của tuyến đường này (từ vòng xoay Đài Liệt sĩ đến ngã ba Lê Hồng Phong - Thùy Vân) lại nằm hoàn toàn trên địa bàn phường Vũng Tàu.
Là tài xế thường xuyên đưa đón khách từ trung tâm TPHCM đi khu vực Bà Rịa - Vũng Tàu trước đây, anh Nguyễn Văn Tài (43 tuổi, ngụ phường Bình Thạnh) cho biết, nhóm tài xế của anh đã chủ động thay đổi cách xác nhận thông tin để tránh nhầm lẫn.
“Nhóm chúng tôi gồm nhiều tài xế, chia ca chạy 4 xe. Từ sau hợp nhất đến nay, chúng tôi chưa gặp trường hợp nhầm lẫn nghiêm trọng nào, nhưng anh em cũng dặn nhau phải luôn hỏi kỹ địa chỉ, ghi rõ phường, xã khi đón, trả khách để tránh sai sót, gây phiền phức cho khách”, anh Tài nói.
Theo anh, trước đây chỉ cần nói tên tuyến đường là có thể hình dung địa điểm, nhưng hiện nay, một tên đường có thể xuất hiện ở nhiều khu vực khác nhau trong địa giới TPHCM mở rộng. Ví dụ, đường Trần Hưng Đạo ở trung tâm thành phố kéo dài qua nhiều phường như Cầu Ông Lãnh, Bến Thành, Sài Gòn, Chợ Quán, An Đông, Chợ Lớn... trong khi khu vực Bà Rịa - Vũng Tàu hay Bình Dương trước đây cũng có đường Trần Hưng Đạo đi qua nhiều phường.
... Đến cấp thành phố
Theo TS Trương Hoàng Trương, Khoa Đô thị học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia TPHCM, thành phố trước hợp nhất có khoảng 3.600 tuyến đường đã được đặt tên, bên cạnh nhiều tuyến chưa đặt tên. Số lượng tuyến đường cũng sẽ tăng thêm theo tốc độ phát triển đô thị.
Đáng chú ý, có gần 400 tuyến đường bị trùng tên hoặc đặt tên chưa chính xác theo tên của danh nhân lịch sử, địa danh; thậm chí có những tên gọi chưa phù hợp, cần được rà soát, điều chỉnh.
Thống kê cho thấy nhiều tên đường xuất hiện cùng lúc ở 2 hoặc nhiều quận, huyện trước đây; cá biệt có trường hợp một tên được đặt cho đến 5 tuyến đường khác nhau. Chẳng hạn, đường Chu Văn An từng tồn tại ở các quận 6, Tân Phú, Bình Thạnh và TP Thủ Đức trước đây. Đường Nguyễn Trường Tộ xuất hiện ở các quận 4, Phú Nhuận, Tân Phú và TP Thủ Đức trước đây.
Nhiều tên đường quen thuộc khác như Lê Lai, Ngô Quyền, Nguyễn Công Trứ, Phan Châu Trinh, Lê Lợi, Nguyễn Thái Học, Trần Hưng Đạo... cũng bị trùng lặp tới 4 lần ở các địa phương.
Không chỉ trùng tên đường giữa các quận, huyện trước đây, từng có những trường hợp trùng tên ngay trên cùng một địa bàn. Tại quận 3 trước đây, hai đoạn đường cùng mang tên Trần Văn Đang nằm khá gần nhau, gây không ít nhầm lẫn cho người dân và các đơn vị vận chuyển.
Đến năm 2021, đoạn đường Trần Văn Đang giáp đường Cách Mạng Tháng Tám (phường 9, quận 3 cũ, nay là phường Nhiêu Lộc) được đổi tên thành đường Đỗ Thị Lời. Tương tự, tại quận Phú Nhuận trước đây từng tồn tại 2 tuyến đường cùng tên Hoa Lan giao nhau. Để thuận tiện trong sinh hoạt hàng ngày, người dân địa phương tự gọi thành “Hoa Lan lớn” và “Hoa Lan bé” nhằm phân biệt vị trí.
Bên cạnh tình trạng trùng tên, nhiều tuyến đường còn tồn tại sai sót trong cách viết tên danh nhân lịch sử. Có thể kể đến những trường hợp như Trương Quốc Dung (đúng phải là Trương Quốc Dụng), Kha Vạn Cân (Kha Vạng Cân), Lương Nhữ Học (Lương Như Hộc), Nguyễn Thiệp (Nguyễn Thiếp), Bùi Hữu Diện (Bùi Hữu Diên), Dương Tự Quán (Dương Tụ Quán), Đoàn Như Hài (Đoàn Nhữ Hài), Hồ Huấn Nghiệp (Hồ Huân Nghiệp)…
Trong bối cảnh TPHCM đang hình thành đô thị đa trung tâm sau hợp nhất, câu chuyện tên đường, ngoài yếu tố định danh, còn đặt ra yêu cầu về quản trị dữ liệu dân cư, bản đồ số, hệ thống giao thông, logistics, cứu hộ cứu nạn và cả việc lưu giữ ký ức đô thị.
Việc xử lý tình trạng trùng tên đường vì thế cần được cân nhắc thận trọng giữa yêu cầu quản lý hiện đại với yếu tố lịch sử, văn hóa và thói quen sinh hoạt của người dân. Phía sau mỗi tên mỗi con đường là ký ức và dấu ấn của nhiều thế hệ cư dân thành phố.
* PGS-TS HÀ MINH HỒNG, Hội Khoa học Lịch sử TPHCM:
Hệ quả của lịch sử đô thị
Việc xuất hiện nhiều tuyến đường trùng tên trong TPHCM mở rộng là hệ quả của quá trình phát triển và sáp nhập đô thị qua nhiều giai đoạn lịch sử. Trong chiến tranh, để thuận tiện cho chỉ đạo cách mạng, Trung ương Cục miền Nam đã hợp nhất địa bàn Chợ Lớn vào Thành phố Sài Gòn, sau đó thống nhất chỉ đạo Thành phố Sài Gòn và tỉnh Gia Định gọi chung là Thành phố/Khu Sài Gòn - Gia Định.
Sau năm 1975, Thành phố Sài Gòn - Gia Định được chính thức mang tên Chủ tịch Hồ Chí Minh, gồm 12 quận nội thành và 5 huyện ngoại thành.
Tháng 9-1976, huyện Côn Đảo nhập vào TPHCM, sau đó chuyển về tỉnh Hậu Giang (năm 1977), rồi tách ra thành lập Đặc khu Vũng Tàu - Côn Đảo (năm 1979), từ năm 1991 thuộc tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu.
Ngày 29-12-1977, huyện Duyên Hải, tỉnh Đồng Nai chuyển về TPHCM, cuối năm 1991 đổi tên trở lại thành huyện Cần Giờ.
Tháng 4-1997, TPHCM lập thêm 5 quận mới (2, 9, Thủ Đức, 7, 12); tháng 12-2003 lập thêm 2 quận (Tân Phú, Bình Tân). Đến năm 2020, TPHCM có 24 đơn vị hành chính (19 quận nội thành và 5 huyện ngoại thành).
Cuối năm 2020, Ủy ban Thường vụ Quốc hội thông qua Nghị quyết thành lập TP Thủ Đức thuộc TPHCM trên cơ sở nhập toàn bộ diện tích và dân số của 3 quận 2, 9, Thủ Đức. Năm 2025, 2 tỉnh Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu sáp nhập vào TPHCM.
Do đó, việc thành phố có nhiều địa phương cùng tồn tại các tên đường giống nhau là điều khó tránh khỏi. Ngoài ra, trong giai đoạn từ sau năm 1975 đến trước năm 1995, việc đặt tên đường giữa các địa phương chưa có sự thống nhất về thẩm quyền quản lý, dẫn đến tình trạng trùng lặp kéo dài đến nay.
