Một năm sau khi được ghi danh vào Mạng lưới các thành phố sáng tạo toàn cầu của UNESCO (UCCN) trong lĩnh vực điện ảnh, TPHCM đang từng bước hiện thực hóa các cam kết bằng những chương trình, đề án và hành động cụ thể. Tuy nhiên, thách thức không chỉ là triển khai các cam kết mà còn phải xây dựng những cơ chế vận hành thực chất, bảo đảm phát triển bền vững.
Gieo mầm từ học đường
Đầu tháng 6, trong khuôn khổ Liên hoan phim (LHP) ngắn TPHCM lần thứ 2-2026, những hoạt động đầu tiên của sáng kiến “Kiến tạo điện ảnh học đường” được tổ chức tại 4 trường THPT: Lê Quý Đôn (phường Xuân Hòa), Trần Khai Nguyên (phường An Đông), Tây Thạnh (phường Tây Thạnh) và Gia Định (phường Thạnh Mỹ Tây). Hàng trăm học sinh tham gia các buổi chiếu, giao lưu với nhà làm phim về ý nghĩa của chương trình.
Những hoạt động bước đầu cho thấy việc đưa điện ảnh vào học đường đang được tiếp cận theo nhiều phương thức, từ việc chiếu phim, đến tạo điều kiện để học sinh tìm hiểu ngôn ngữ, quy trình và hoạt động sáng tạo điện ảnh. NSND Nguyễn Thị Thanh Thúy, Phó Giám đốc Sở VH-TT TPHCM, nhấn mạnh, việc đưa điện ảnh vào học đường là một trong những cam kết có ý nghĩa lâu dài.
“Trong năm học 2026-2027, Sở VH-TT TPHCM đã xây dựng kế hoạch triển khai, trước mắt tập trung giúp học sinh tiếp cận, cảm nhận và hiểu các tác phẩm nghệ thuật thuộc nhiều lĩnh vực, trong đó có điện ảnh. Mục tiêu là giúp các em học sinh từng bước làm quen với ngôn ngữ điện ảnh, từ kiến thức cơ bản đến khả năng cảm thụ một bộ phim”, NSND Nguyễn Thị Thanh Thúy cho biết.
Là người tham gia soạn thảo chương trình giảng dạy điện ảnh ở trường học, đạo diễn Trần Thanh Huy cho rằng, hoạt động không nhằm tìm kiếm tài năng, bởi số học sinh theo đuổi con đường làm phim chuyên nghiệp chỉ chiếm khoảng 1%-2%.
“Điểm quan trọng nhất là góp phần hình thành thế hệ khán giả có hiểu biết về điện ảnh, từ đó nâng cao giá trị nghệ thuật của nền điện ảnh nước nhà”, đạo diễn Trần Thanh Huy chia sẻ.
Để mục tiêu này trở thành hiện thực, phương pháp giáo dục điện ảnh cần được đặt đúng vị trí. Theo ThS Huỳnh Công Khôi Nguyên, Trưởng phòng Khai thác và phổ biến tư liệu điện ảnh, Viện phim Việt Nam, việc xem phim trong trường học chỉ có ý nghĩa giáo dục khi học sinh được chuẩn bị tâm lý để tiếp nhận, cảm xúc được tôn trọng, và có cơ hội dùng những điều thu hoạch từ phim để nói, viết, sáng tạo...
“Giáo dục điện ảnh phải là trải nghiệm học tập có dẫn dắt, không ép học sinh thuộc thuật ngữ hay tìm kiếm một đáp án duy nhất. Để làm được điều này, cần đảm bảo 4 nguyên tắc: lấy học sinh làm trung tâm, lấy tác phẩm làm nền tảng, tôn trọng đa dạng cảm nhận và phân vai rõ ràng giữa giáo viên - báo cáo viên/nghệ sĩ”, ThS Huỳnh Công Khôi Nguyên cho biết thêm.
Theo báo cáo của Sở VH-TT TPHCM, 9 tháng đầu năm 2026, chương trình “Kiến tạo điện ảnh học đường” đã tổ chức 9 hoạt động tại các phường, xã của TPHCM. Mỗi hoạt động gồm nhiều chương trình như: giới thiệu các phim tiêu biểu đoạt giải tại các kỳ LHP do TPHCM tổ chức; tổ chức không gian trải nghiệm điện ảnh; giao lưu nghệ sĩ, diễn viên, chuyên gia…
Tháo gỡ điểm nghẽn thủ tục
UBND TPHCM vừa ban hành quyết định triển khai các cam kết với UCCN, gắn với nhiệm vụ phát triển công nghiệp văn hóa TPHCM giai đoạn 2026-2030. Theo đó, thành phố tập trung triển khai 6 sáng kiến đã cam kết với UNESCO, gồm 3 sáng kiến cấp địa phương: kiến tạo điện ảnh học đường, sắc màu cuộc sống qua điện ảnh và hình thành không gian sáng tạo điện ảnh; và 3 sáng kiến cấp quốc tế: tổ chức diễn đàn mạng lưới các thành phố sáng tạo, tổ chức LHP quốc tế TPHCM (HIFF) thường niên, hình thành đầu mối hỗ trợ phát triển điện ảnh.
Ở cấp độ địa phương, thành phố định hướng hình thành Công viên điện ảnh (Cine park) tại khu vực công viên bờ sông Sài Gòn, phát triển không gian sáng tạo văn học nghệ thuật dự kiến tại số 25 Lê Quý Đôn (phường Võ Thị Sáu) và kết nối mạng lưới các không gian sáng tạo vệ tinh.
Ngoài ra, theo chỉ đạo của UBND TPHCM, Sở VH-TT TPHCM cũng đang chủ trì triển khai xây dựng các đề án, dự án trọng điểm, trong đó có kế hoạch đầu tư tổ hợp phim trường quy mô lớn (100-150ha).
Theo lãnh đạo Sở VH-TT TPHCM, một trong những nhiệm vụ quan trọng trong việc hiện thực hóa các cam kết với UNESCO là tháo gỡ những điểm nghẽn về thủ tục hành chính và cơ chế, chính sách. Công tác quản lý không dừng ở quản lý hành chính truyền thống mà phải chuyển sang tư duy quản trị phát triển, đồng kiến tạo trong quản lý, giám sát, sáng tạo và phát triển đô thị.
Một giải pháp được đưa ra là hình thành đầu mối tiếp nhận, kết nối theo cơ chế một cửa, liên thông với các cơ quan chức năng và địa phương. Dự kiến trong thời gian tới, TPHCM sẽ ra mắt một thiết chế, tương tự như văn phòng điện ảnh (Film commission).
Theo đạo diễn Hữu Luân, thay vì phải liên hệ nhiều sở, ngành và địa phương, các đoàn phim chỉ cần đến một đầu mối để được hướng dẫn, hỗ trợ trong quá trình sản xuất, từ thủ tục cấp phép, bối cảnh, kết nối nguồn lực về thiết bị, nhân lực, dịch vụ sản xuất…
Bên cạnh đó, đề án của UBND TPHCM cũng xác định các nhóm nhiệm vụ phát triển điện ảnh thành ngành mũi nhọn trong tổng thể công nghiệp văn hóa của thành phố, gồm: phát triển hoạt động điện ảnh gắn với cộng đồng và không gian đô thị; đào tạo, bồi dưỡng nguồn nhân lực; khuyến khích ứng dụng công nghệ mới, trí tuệ nhân tạo, trường quay ảo trong sáng tác, sản xuất, phân phối và quảng bá phim; tăng cường bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ, hỗ trợ các dự án khởi nghiệp trong lĩnh vực điện ảnh…
Dù là thành viên mới, nhưng TPHCM được đánh giá có đủ tiềm lực để sánh bước với những thành viên đã tham gia từ lâu. Vì vậy, thực hiện các cam kết với UNESCO không chỉ là trách nhiệm mà còn là cơ hội để thành phố khẳng định vị thế trong mạng lưới.
* TS Phạm Huy Quang, Hiệu trưởng Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh TPHCM:
Điều đầu tiên khi đưa điện ảnh vào trường học là phải bảo đảm tính chính xác về mặt học thuật, bởi kiến thức sai lệch, nhất là khi được tiếp nhận từ nhỏ, sẽ ảnh hưởng đến cả một thế hệ.
Vì vậy, cần ưu tiên xây dựng bộ học liệu đầy đủ, chuẩn xác, có tài liệu làm căn cứ và đội ngũ biên soạn, giảng dạy phù hợp. Bên cạnh đó, học liệu phải khơi dậy cảm hứng cho học sinh, trước hết là yêu thích xem phim, sau đó mới đến thực hành làm phim.
* NSƯT Hạnh Thúy:
Theo tôi, cần quan tâm nhiều hơn đến vấn đề đào tạo điện ảnh và nghệ thuật. Thực tế cho thấy không phải nghệ sĩ giỏi nào cũng có điều kiện theo đuổi quy trình đào tạo kéo dài 8-10 năm để đạt trình độ thạc sĩ, tiến sĩ rồi mới tham gia giảng dạy.
Nhiều người có năng lực sáng tạo, làm được nhiều tác phẩm nhưng không đủ điều kiện, thời gian để đi theo con đường học thuật. Điều này tạo ra khoảng trống lớn trong đào tạo chuyên ngành.
Chúng ta cần cân bằng giữa yêu cầu đào tạo và đặc thù của hoạt động nghệ thuật, tránh để việc đào tạo điện ảnh trở thành quá trình áp dụng những công thức cứng nhắc, làm mất đi căn cốt, cá tính và bản sắc sáng tạo.
