Tại hội thảo khoa học "Mô hình chiến lược xây dựng năng lực R&D và tham gia chuỗi giá trị toàn cầu cho công nghiệp bán dẫn Việt Nam", do Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương chủ trì, phối hợp với Viện Công nghệ và giáo dục trí tuệ mới tạo sinh (Viện IGNITE) tổ chức ngày 17-11; Thứ trưởng Bộ KH-CN Lê Xuân Định cho biết, quy mô thị trường bán dẫn toàn cầu đang tăng trưởng nhanh chóng.
Theo số liệu từ Tổ chức Thống kê thương mại thế giới, doanh thu bán dẫn toàn cầu năm 2025 đạt gần 800 tỷ USD, năm 2026 ước đạt 1.650 tỷ USD và đến năm 2027 có thể đạt 2.100 tỷ USD. Riêng 6 tháng đầu năm 2026 đã đạt trên 700 tỷ USD. Bán dẫn chính là nền tảng vật lý cốt lõi quyết định sự thành bại của nhiều nhóm công nghệ chiến lược như AI, điện toán đám mây, internet vạn vật, mạng viễn thông 5G, 6G, công nghệ lượng tử, chip quang học và an ninh mạng. "Nếu không chủ động phát triển công nghệ bán dẫn, chúng ta sẽ hoàn toàn phụ thuộc vào phần cứng bên ngoài khi triển khai các công nghệ chiến lược", Thứ trưởng Lê Xuân Định nhấn mạnh.
Tại Việt Nam, theo Thứ trưởng Lê Xuân Định, năng lực nghiên cứu và phát triển bán dẫn đã có những bước khởi đầu đáng ghi nhận. Một số doanh nghiệp công nghệ số đã tham gia thiết kế vi mạch, phát triển các sản phẩm chip 5G, chip IoT, tiêu biểu như Viettel và FPT. Tuy nhiên, để chuyển từ những kết quả ban đầu sang làm chủ công nghệ lõi và phát triển sản phẩm thương mại, Việt Nam vẫn đang đối mặt với nhiều thách thức. Trong đó, đang tồn tại 3 điểm nghẽn lớn:
Thứ nhất, chi phí đầu tư hạ tầng R&D và sản xuất thử nghiệm quá lớn. Đặc thù ngành bán dẫn đòi hỏi nguồn lực tài chính đáng kể để xây dựng phòng sạch, trang bị thiết bị đo kiểm và đưa thiết kế đến các nhà máy đúc chip quốc tế để chế tạo thử nghiệm. Những khoản đầu tư này có thể vượt quá khả năng tài chính của các trường đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp khởi nghiệp đơn lẻ. Nếu Nhà nước không đầu tư chia sẻ chi phí hạ tầng, nhiều ý tưởng nghiên cứu có thể có nguy cơ chỉ nằm trên giấy hoặc dừng lại ở mức mô phỏng học thuật.
Thứ hai, thiếu đội ngũ nhân lực tinh hoa, đặc biệt là các tổng công trình sư và kỹ sư trưởng có kinh nghiệm thực tế qua nhiều chu kỳ thiết kế, chế tạo và hoàn thiện sản phẩm. Đây là lực lượng có vai trò dẫn dắt những bài toán thiết kế chip phức tạp, gắn với các công nghệ chiến lược.
Thứ ba, cơ chế tài chính cho R&D công nghệ lõi chưa đủ linh hoạt. Một con chip từ khi thiết kế đến thương mại hóa phải trải qua nhiều lần thử nghiệm, thậm chí thất bại. Vì vậy, các quy định về quản lý tài chính, đấu thầu, mua sắm thiết bị đặc thù và nghiệm thu nhiệm vụ KH-CN cần phù hợp hơn với tính chất rủi ro của lĩnh vực này.
Để tháo gỡ các điểm nghẽn trên, Thứ trưởng Lê Xuân Định xác định cần thực hiện 3 nhóm giải pháp trọng tâm.
Trước hết, Việt Nam cần định vị thông minh, tập trung nguồn lực R&D vào các phân khúc bán dẫn ngách gắn với công nghệ chiến lược. Theo đó, Việt Nam không nên cạnh tranh trực diện ở phân khúc chip đa dụng tiên tiến mà cần dồn lực vào những dòng chip chuyên dụng như chip AI tại biên, chip IoT, chip công suất bán dẫn, bán dẫn hợp chất phục vụ năng lượng xanh và thiết bị viễn thông 5G, 6G. Đây là những phân khúc có giá trị gia tăng nằm ở thuật toán tối ưu, kiến trúc thiết kế thông minh và khả năng tùy biến theo các bài toán ứng dụng đặc thù. Việt Nam có những lợi thế và cơ hội để tham gia sâu hơn vào các lĩnh vực này.
Nhóm giải pháp thứ hai là cải cách căn bản cơ chế tài chính KH-CN theo hướng đặt hàng từ bài toán thực tiễn, đồng thời chấp nhận rủi ro trong nghiên cứu. Thay vì chủ yếu cấp phát, giao nhiệm vụ, cần chuyển mạnh sang cơ chế đặt hàng các nhiệm vụ trọng điểm xuất phát từ nhu cầu công nghệ của doanh nghiệp. Cùng với đó, thúc đẩy cơ chế đồng tài trợ từ các quỹ như Quỹ Phát triển KH-CN quốc gia, Quỹ Đổi mới sáng tạo và các quỹ đầu tư mạo hiểm dành cho công nghệ chiến lược.
Nhóm giải pháp thứ ba là phát triển nguồn nhân lực R&D chất lượng cao gắn với các dự án thực tế. Người học phải được thực hành trên thiết bị và quy trình thực tế, tham gia trực tiếp vào các dự án nghiên cứu, thiết kế và phát triển sản phẩm. Đồng thời, thu hút các tổng công trình sư, chuyên gia người Việt Nam ở nước ngoài về đảm nhiệm vị trí chủ chốt, dẫn dắt các trung tâm R&D và nhóm nghiên cứu trong nước.
Để giải quyết trực tiếp bài toán chi phí hạ tầng, Bộ KH-CN sẽ đưa vào vận hành Trung tâm quốc gia hỗ trợ sản xuất thử chip bán dẫn. Trung tâm sẽ cung cấp hệ thống máy chủ hiệu năng cao; mua sắm tập trung bản quyền phần mềm thiết kế điện tử để chia sẻ với chi phí ưu đãi cho cộng đồng thiết kế chip trong nước; đồng thời thiết lập hệ thống phòng thí nghiệm đo kiểm đạt tiêu chuẩn quốc tế, cung cấp dịch vụ dùng chung với chi phí ưu đãi cho các viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp.