Ngày trước, câu hỏi ấy thường có những đáp án gọn gàng. Bác sĩ. Kỹ sư. Giáo viên. Ngân hàng. Có bằng đại học, rồi mọi thứ sẽ ổn. Nhưng Xuân 2026, câu trả lời không còn dễ như thế.
Thế giới đang bước vào một giai đoạn ngay cả người lớn cũng thấy bối rối. Trí tuệ nhân tạo (AI) làm được những việc từng dành cho sinh viên mới ra trường. Nhiều công việc văn phòng biến mất không kèn không trống. Trong khi đó, những nghề tưởng như “tay chân” lại trở nên khan hiếm. Đó là thợ điện, thợ cơ khí, kỹ thuật viên, người vận hành máy… bỗng dưng có tương lai dài hơn nhiều bản mô tả công việc hào nhoáng.
Không phải AI đang “cướp” việc làm. AI đang sắp xếp lại thứ tự giá trị của lao động. Các nghiên cứu gần đây cho thấy, doanh nghiệp áp dụng AI có xu hướng tuyển ít lao động văn phòng trẻ hơn. Tỷ lệ thất nghiệp của cử nhân mới ra trường tăng lên, trong khi nhiều ngành thủ công lại thiếu người trầm trọng.
Kết quả là một nghịch lý: những công việc từng bị xem là “thấp” như điện, nước, hàn, cơ khí, lại trở thành lao động có tính chống tự động hóa cao. Quyền lực ở đây không đến từ kỹ năng cao siêu. Chúng đến từ tính hiện diện vật lý không thể số hóa. AI có thể viết báo cáo về hệ thống điện, nhưng nó không thể trèo lên trần nhà để sửa dây dẫn.
Nhưng nói điều này không phải để khuyên con em ta bỏ đại học. Cũng không phải để cổ vũ tất cả đi học nghề. Điều thế giới đang đổi không phải là trường học, mà là ý nghĩa của việc học.
Tuy có nhiều góc nhìn khác nhau của các nhà nghiên cứu, nhưng có một điểm chung rất rõ: trong 20 năm tới, công việc sẽ không còn gắn chặt với một danh xưng cố định. Người ta sẽ đổi nghề nhiều lần. Công ty sẽ trở thành lớp học. Người quản lý không còn chỉ quản người, họ sẽ quản cả con người lẫn một hệ thống phức hợp thông minh. Giá trị nằm ở khả năng học lại, kết nối, và làm việc cùng những thứ mình không hoàn toàn kiểm soát. Nói cách khác, tương lai không ưu ái người biết nhiều nhất. Tương lai sẽ ưu ái người biết tiếp tục học trong một thế giới luôn thay đổi.
Điều này nghe rất to tát. Nhưng Xuân là lúc nên nói những điều nhỏ, quyết định tương lai chuyện học hành con em - giáo dục. Trong 20 năm tới, có lẽ không còn là câu chuyện “con học ngành gì”. Làm sao “con có được dạy để tự đứng vững khi ngành ấy thay đổi hay không”.
Một đứa trẻ quen được học theo giáo trình cứng, làm bài đúng mẫu, trả lời đúng đáp án, sẽ rất giỏi trong một thế giới ổn định. Nhưng thế giới phía trước không còn ổn định như thế. AI sẽ làm nhanh hơn, chuẩn hơn, và rẻ hơn rất nhiều thứ. Phần còn lại dành cho con người không phải là kiến thức đóng gói. Phán đoán, cảm xúc, trách nhiệm và khả năng làm việc cùng người khác sẽ mang tính quyết định.
Xuân này, có lẽ điều quan trọng nhất phụ huynh có thể cho con không phải là một ngành học “an toàn”. Làm sao để tạo một nền tảng để con không hoảng sợ khi phải học lại từ đầu. Với những người làm giáo dục, câu chuyện này càng đáng để đọc chậm lại.
Nếu trường học chỉ tiếp tục dạy những gì máy móc sẽ làm tốt hơn, thì khoảng cách giữa lớp học và đời sống sẽ ngày càng lớn. Nhưng nếu giáo dục biết kết hợp, giữa tri thức nền tảng và kỹ năng thực hành, giữa lý thuyết và trải nghiệm, giữa học đường và doanh nghiệp, thì con đường phía trước sẽ mở ra nhiều lối hơn.
Thụy Sĩ, Đức hay nhiều mô hình học nghề, học song hành đang cho thấy một điều đáng suy ngẫm: không chia trẻ em thành hai loại “học giỏi” và “học kém”. Hệ thống cho phép các em đi nhiều con đường, rồi quay lại, rẽ sang, học tiếp khi cần. Giáo dục không còn là chiếc cầu một chiều.
Việt Nam trong thập niên tới, sẽ phải trả lời câu hỏi này bằng chính hệ thống của mình. Không phải bằng hô hào to tát trên tivi. Nó phải đến bằng chương trình học, bằng cách đánh giá, và cách xã hội nhìn vào giá trị của lao động.
Xuân là mùa gieo mầm. Nhưng gieo mầm gì thì phải nhìn vào đất. Đất của thế giới 20 năm tới là một thế giới có AI, có tự động hóa, có bất định. Gieo những hạt giống chỉ sống được trong môi trường cũ là một rủi ro lớn. Nhưng gieo những hạt giống biết thích nghi, biết học lại, biết đứng cùng người khác, thì dù gió đổi chiều mầm vẫn có thể lên.
Có lẽ, Xuân này khi hỏi con “sau này làm nghề gì”, ta có thể thử hỏi thêm một câu khác, nhẹ hơn: “Con có sẵn sàng học lại nhiều lần không?”. Nếu câu trả lời là có, thì tương lai dù mang hình hài gì cũng sẽ không quá đáng sợ.
Xuân 2026 trong một thế giới nói nhiều đến số hóa, AI, thuật toán, điều con người cần giữ lại nhất có lẽ là niềm tin vào khả năng học hỏi của chính mình. Giáo dục, suy cho cùng không phải để chuẩn bị cho một nghề cụ thể. Cần phải chuẩn bị cho một đời sống dài, nhiều khúc quanh, nhưng vẫn có thể đi tiếp.
Xuân đến, ta chậm lại một chút. Không để hoài nghi mà để lựa chọn kỹ hơn. Cho con, và cho cả một nền giáo dục đang bước vào thập kỷ quyết định.
Ba hiểu lầm phổ biến về giáo dục trong thời đại AI
Thứ nhất, cho rằng giáo dục cần chạy đua dạy công nghệ càng sớm càng tốt. Trong thực tế, AI thay đổi quá nhanh để trường học có thể dạy theo kiểu “bắt kịp công cụ”. Điều quan trọng hơn không phải là học sinh dùng được bao nhiêu phần mềm… Các em phải hiểu khi nào nên dùng, khi nào không nên dùng, và chịu trách nhiệm thế nào với kết quả do công nghệ tạo ra.
Thứ hai, nếu tin rằng AI sẽ khiến nhiều ngành nghề “vô dụng”, nên giáo dục phải thu hẹp lại cho an toàn. Thì thực tế cho thấy điều ngược lại: khi công việc thay đổi nhanh, người lao động càng cần nền tảng rộng để học lại và chuyển hướng. Giáo dục không nên đào tạo một nghề cụ thể. Điều quan trọng là khả năng thích nghi với nhiều nghề trong một đời làm việc dài.
Thứ ba, nghĩ rằng bằng cấp sẽ sớm mất giá trị. Bằng cấp vẫn quan trọng, nhưng không còn đủ. Trong kỷ nguyên AI, giá trị của giáo dục nằm ở chỗ kết nối được tri thức, kỹ năng và nhân cách, chứ không chỉ xác nhận đã hoàn thành một chương trình.
