Báo cáo mới nhất của Bộ KH-CN cho biết, qua khảo sát thực tế tại 113 cơ sở trọng điểm thuộc 23 đầu mối lớn về hệ thống phòng thí nghiệm, trung tâm thử nghiệm cho thấy: hệ thống hiện có hơn 1.200 nhân lực chuyên trách, có trên 5.500 công bố khoa học trong 5 năm và hơn 600 hợp đồng dịch vụ, chuyển giao.
Theo Thứ trưởng Bộ KH-CN Lê Xuân Định, hệ thống phòng thí nghiệm, trung tâm nghiên cứu, thử nghiệm quốc gia qua các thời kỳ được hình thành từ nhiều nguồn, gồm ngân sách nhà nước và nguồn xã hội hóa, phục vụ đa mục tiêu, từ nghiên cứu cơ bản, nghiên cứu ứng dụng đến phục vụ công tác quản lý nhà nước và sản xuất, kinh doanh.
Tuy nhiên, dưới góc độ quản lý vĩ mô và hiệu quả đầu tư công, hệ thống phòng thí nghiệm trên cả nước đang bộc lộ những bất cập cần sớm khắc phục. Cụ thể, hạ tầng nghiên cứu hiện còn phân tán, thiếu đồng bộ giữa các khâu nghiên cứu, chế tạo mẫu, thử nghiệm, đo kiểm và chứng nhận.
Trang thiết bị tại nhiều cơ sở đã lạc hậu. Đối với 16 phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia được đầu tư trong giai đoạn 2000-2013, hiện có tới 78% thiết bị đã có tuổi đời trên 10 năm; phần lớn đã lạc hậu và thiếu phụ tùng thay thế đồng bộ. Khoảng 30% cơ sở hoạt động dưới 50% công suất hoặc chưa đạt hiệu quả, do thiếu kinh phí duy trì thường xuyên và thiếu kết nối với các đơn đặt hàng từ thị trường.
Theo Thứ trưởng Lê Xuân Định, Bộ KH-CN xác định bốn điểm nghẽn chính hiện nay, gồm: đầu tư phân tán; cơ chế tài chính chưa tính đầy đủ chi phí vận hành; mô hình quản trị, nhân lực chưa phù hợp; hoạt động chia sẻ, sử dụng chung còn hạn chế. Để khắc phục tình trạng này, Bộ KH-CN đề xuất 5 nhóm giải pháp trọng tâm:
Thứ nhất, hoàn thành rà soát và xây dựng bản đồ năng lực hệ thống phòng thí nghiệm trên phạm vi cả nước, làm cơ sở xác định nhu cầu và ưu tiên đầu tư.
Thứ hai, chuyển từ đầu tư thiết bị đơn lẻ sang đầu tư phát triển năng lực nghiên cứu theo toàn bộ vòng đời, bảo đảm kinh phí vận hành, bảo trì và nâng cấp.
Thứ ba, xác định rõ đơn vị quản lý, vận hành; giao quyền tự chủ đi đôi với trách nhiệm và hiệu quả hoạt động.
Thứ tư, hình thành mạng lưới hạ tầng nghiên cứu, thử nghiệm dùng chung ở cấp quốc gia, vùng, ngành và chuyên ngành; tăng cường kết nối, chia sẻ thiết bị và nguồn lực.
Thứ năm, phân tầng và tái cấu trúc mạng lưới phòng thí nghiệm, tập trung nguồn lực cho các cơ sở có năng lực, tránh đầu tư dàn trải, trùng lặp và kém hiệu quả.
Mới đây, Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng đã yêu cầu Bộ KH-CN chủ trì, phối hợp với các bộ, ngành và địa phương hoàn thành cơ sở dữ liệu, bản đồ năng lực phòng thí nghiệm và trung tâm nghiên cứu trên cả nước trong tháng 11-2026. Bộ KH-CN được giao phối hợp với Bộ Tài chính rà soát cơ chế đầu tư, mua sắm, bảo trì và vận hành hệ thống phòng thí nghiệm; phối hợp với Bộ Nội vụ nghiên cứu mô hình quản trị, gắn quyền tự chủ với trách nhiệm giải trình.
Đề án “Phát triển hệ thống các trung tâm nghiên cứu, thử nghiệm, các phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia, tập trung cho công nghệ chiến lược” (được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt ngày 4-8-2026 với Quyết định số 1483/QĐ-TTg) đặt mục tiêu đến năm 2030 nâng cấp, đầu tư mới và đưa vào vận hành tối thiểu 8 phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia trong các lĩnh vực công nghệ số, mạng di động thế hệ sau, robot và tự động hóa, sinh học và y sinh tiên tiến, năng lượng và vật liệu tiên tiến, an ninh mạng và lượng tử, biển, đại dương và lòng đất, hàng không và vũ trụ; tối thiểu 4 trung tâm nghiên cứu, thử nghiệm quốc gia sẽ được ưu tiên phát triển trong các lĩnh vực thiết bị bay không người lái, sinh học và y sinh, vật liệu, đường sắt tốc độ cao và đường sắt đô thị.
