Điển hình năm 2025, tổng tỷ suất sinh của thành phố chỉ còn 1,51 con/phụ nữ - thấp hơn đáng kể so với mức sinh thay thế. Đây là tín hiệu cảnh báo về một chuỗi hệ lụy dài hạn, có thể làm thay đổi cấu trúc xã hội, thị trường lao động và cả động lực phát triển của đô thị lớn nhất cả nước.
Quyết định sinh con vốn thuộc về mỗi gia đình. Nhưng khi hàng triệu gia đình cùng lựa chọn sinh ít hoặc không sinh con, đó không còn là câu chuyện riêng tư, mà trở thành vấn đề công cộng.
TPHCM - một đô thị năng động, chi phí sống cao, áp lực công việc lớn đang hội tụ đầy đủ những yếu tố khiến giới trẻ trì hoãn hôn nhân và sinh con: giá nhà đắt đỏ, chi phí nuôi dạy con cao, thiếu cân bằng giữa công việc và cuộc sống. Đằng sau con số 1,51 con/phụ nữ là những nỗi lo rất cụ thể: nuôi một đứa trẻ sao cho tốt, có đủ thời gian chăm con không, tương lai con sẽ ra sao? Những băn khoăn ấy, nếu không được giải tỏa bằng chính sách và môi trường sống thuận lợi, sẽ tiếp tục kéo mức sinh đi xuống.
Mức sinh thấp không gây khủng hoảng tức thì, nhưng lại âm thầm bào mòn nền tảng phát triển. Trước hết là nguy cơ già hóa dân số nhanh. Khi số trẻ em giảm, tỷ lệ người cao tuổi tăng lên, hệ thống an sinh xã hội sẽ chịu áp lực lớn hơn. TPHCM đang là “đầu tàu kinh tế” có thể đối mặt với tình trạng thiếu hụt lao động trong tương lai không xa. Nếu lực lượng lao động suy giảm trong khi năng suất chưa tăng tương ứng, tăng trưởng kinh tế sẽ bị kìm hãm. Những ngành cần lao động trẻ, linh hoạt sẽ chịu tác động rõ rệt nhất. Cuối cùng là những biến đổi xã hội: gia đình ít con, thậm chí không con, sẽ làm thay đổi cấu trúc truyền thống, đặt ra những câu hỏi mới về chăm sóc người cao tuổi, gắn kết cộng đồng và giá trị gia đình.
Việc khuyến khích các cặp vợ chồng sinh đủ hai con; đồng thời nâng cao chất lượng dân số, thể hiện sự chuyển đổi tư duy từ “kế hoạch hóa” sang “phát triển dân số toàn diện”. Đặc biệt, việc thay đổi này gắn với Luật Dân số 2025 giúp hoàn thiện hành lang pháp lý - một yếu tố quan trọng để chính sách đi vào thực tiễn. Tuy nhiên, truyền thông chỉ có thể thay đổi nhận thức; còn để thay đổi hành vi sinh con, cần nhiều hơn thế. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, không quốc gia nào có thể nâng mức sinh chỉ bằng lời kêu gọi. Điều người dân cần không phải là “nên sinh bao nhiêu con”, mà là “có thể nuôi con tốt đến đâu”.
Để đạt được điều đó, TPHCM cần những chính sách mạnh mẽ và cụ thể hơn như giảm gánh nặng kinh tế cho gia đình trẻ, hỗ trợ chi phí sinh con, nuôi con, phát triển nhà ở giá phù hợp; tạo môi trường làm việc thân thiện với gia đình, khuyến khích doanh nghiệp xây dựng chính sách hỗ trợ cha mẹ trẻ, thúc đẩy mô hình làm việc linh hoạt... Bên cạnh đó, đầu tư dịch vụ chăm sóc trẻ em và người cao tuổi để các gia đình yên tâm sinh con mà không bị “kẹt” giữa hai thế hệ phụ thuộc.
TPHCM đang ở điểm cuối cùng để điều chỉnh, trước khi bước vào giai đoạn dân số già hóa nhanh. Nhưng để tạo ra bước chuyển biến rõ nét như kỳ vọng, cần đến những chính sách khuyến sinh đồng bộ nhưng sinh động và đột phá. Việc TPHCM chi tiền hỗ trợ 5 triệu đồng/người cho 1.310 phụ nữ sinh đủ hai con trong thời gian từ ngày 1-9-2025 đến 15-4-2026 không chỉ là một động thái tài chính đơn thuần, mà còn phản ánh một bước ngoặt trong tư duy chính sách dân số, từ vận động sang hỗ trợ cụ thể trong bối cảnh mức sinh đã rơi xuống mức đáng báo động.
