Văn hóa ứng xử

Cái khăn lương

Khăn “lương”, khăn “xếp” hay khăn “đóng” là bộ phận cấu thành trong cách ăn nết mặc của người Việt, là một phần không thể thiếu trong bộ quốc phục “giày da, khăn điều áo đoạn” của truyền thống Việt ta.
 
Quá trình hình thành thói quen đội khăn của người Việt, bắt đầu từ nhu cầu cấp thiết của công việc hàng ngày phải có một cái gì đó đội đầu che nắng, che mưa để giữ gìn sức khỏe, tính mạng, chẳng hạn như nón lá kèm áo tơi, mũ lá, mũ sắt, mũ “cối” rồi khăn trùm đầu, vải che mặt, sà cạp quấn chân, tay, lâu dần những dụng cụ thiết yếu ấy trở thành những vật “trang điểm” trên người của mỗi cá nhân và bắt đầu từ phái nữ.
 
Phái nữ ta ngày xưa lấy vuông vải đen đội lên đầu chít nó lại, túm chỗ vải trước trán, beo beo nó, kéo nó lồi ra chút xíu, nhìn giống như một cái mỏ chim và, có lẽ vì khăn vải có màu đen giống như màu quạ đen nên gọi luôn thành tên là (chít) khăn mỏ quạ. Dần kinh tế khấm khá, giàu có lên nên các bà các cô độn tóc, cuốn khăn nhung đen, chít khăn mỏ quạ nhung đen lượt là, quý phái.
 
Phái nam, cũng xuất phát từ công việc hàng ngày, không để tóc lòa xòa vướng mắt, che tai, nên đã “xé” một miếng vải, cốt lấy chiều dài để buộc túm tóc lại, rồi thắt nút chặt trước trán, trông giống như đầu của cái rìu nên kiểu chít khăn này được gọi tên là chít khăn đầu rìu. Khăn đầu rìu đầu tiên làm bằng các loại vải thô mộc màu nâu để đi làm, còn lúc đi tiệc tùng, hội hè, đình đám thì chít khăn làm bằng loại vải nhiễu màu nâu đỏ hoặc tím. Dần dà chiếc khăn đầu rìu được cải tiến cho tương xứng với trình độ học vấn, văn minh và cũng là cách phân đẳng cấp, địa vị trong làng xã nên chiếc khăn đầu rìu cải tiến thành chiếc khăn “lương”. Khăn “lương” cũng được làm bằng loại nhiễu màu tía, nâu đỏ hay màu tím.

Cách chít khăn lương đã khác nhiều so với cách chít khăn đầu rìu ở chỗ, ngay lúc bắt đầu việc chít khăn, đầu miếng vải phải giữ sao để vòng vải đầu tiên quấn quanh đầu bắt chéo cho được hình kiểu chữ “nhân” (gốc chữ Hán) rồi tiếp tục quấn vải quanh đầu, cuối khăn giắt lại sau gáy, để giữ cho được chặt. Việc nam giới chít khăn đầu rìu rõ ràng là nhớ về cội nguồn lao động, tiếp đến là đội khăn lương bằng loại vải có tên là vải lương.

Cái tên “LƯƠNG” (khăn lương, vải lương) gắn với nghĩa chữ thiên lương, lương thiện, lương tâm. Đội khăn “lương” là đội trên đầu sự “lương thiện, lương tâm”, chẳng những thế khăn lương lại được xếp để vòng khăn đầu tiên có được kiểu chữ “NHÂN”. Chữ “nhân” trong chữ Hán đã Việt hóa có nghĩa là con người, là lòng nhân ái, là hạt nhân ngưng tụ, nơi tập hợp sức người, cũng là con người có lương tâm. Việc đội khăn lương, xếp chữ “nhân” đến giai đoạn phát triển này có mục đích, dụng ý giáo dục nhân cách rất rõ, rất cao thượng, rất con người, hết sức tôn vinh, tôn trọng con người. Sau này văn minh hơn, để tiện dụng người Việt đã làm sẵn chiếc khăn xếp (còn cách gọi khác là khăn đóng) và đã đi sâu thêm vào chi tiết kỹ thuật là xếp bảy tầng vài chồng lên nhau, tầng dưới cùng, bắt mối vải bắt chéo để có được chữ NHÂN.

Việc đội khăn lương xếp chữ nhân nhắc nhở con người đội nó phải ý thức được việc nghiêm cẩn giữ lương tâm cao thượng, làm người. Phải học lại để biết những biểu hiện cụ thể của bản sắc văn hóa dân tộc trong nếp sống, cách ứng xử do nghìn đời tổ tiên ta đã để lại, chắc chắn chúng ta sẽ không bị hòa tan trong không gian WTO kinh tế thị trường.

 MẠC TUẤN

Các tin, bài viết khác

Đọc nhiều nhất

Hội thảo sân khấu Dù kê – 100 năm hình thành và phát triển

Hội thảo sân khấu Dù kê – 100 năm hình thành và phát triển

Ngày 25-10, Sở VH-TT-DL tỉnh Trà Vinh phối hợp với Trường Đại học Trà Vinh và các đơn vị liên quan tổ chức hội thảo “Nghệ thuật sân khấu Dù kê – 100 năm hình thành và phát triển”, với gần 200 đại biểu là các nhà khoa học, nhà quản lý và nghệ sĩ, nghệ nhân... tham gia.

Phim

Âm nhạc

Sân khấu

Khai mạc vòng chung kết “Tài năng diễn viên sân khấu cải lương Trần Hữu Trang năm 2020”

Tối 26-10, tại Nhà hát cải lương Trần Hữu Trang, Sở VH-TT TPHCM phối hợp Hội Nghệ sĩ sân khấu Việt Nam, Hội Sân khấu TPHCM, Cục Nghệ thuật biểu diễn Bộ VH-TT-DL tổ chức khai mạc vòng chung kết cuộc thi “Tài năng diễn viên sân khấu cải lương Trần Hữu Trang năm 2020”, kéo dài đến 29-10.

Sách và cuộc sống

Cuộc gặp gỡ giữa khoa học và văn chương

Ngoài thể loại hiện thực, đời sống văn chương trong nước đang dần tiệm cận văn chương thế giới với sự xuất hiện của các thể loại như Fantasy, Sci-fi. Không ít tác phẩm ngay khi được xuất bản đã nhận được sự quan tâm và thích thú của độc giả, như: 451 độ F, Người minh họa, Xứ cát, Người máy có mơ về cừu điện không?… 

Sáng tác

Mẹ nào cũng thương con

Khoa không nhớ mặt má. Hồi ấy Khoa được ti những giọt sữa non đầu tiên, được má ẵm bồng u ơ ru ngủ, được tay má nhè nhẹ thả xuống thau nước ấm áp mỗi chiều…, là mẹ nuôi nói vậy chớ thằng nhỏ hơn tháng tuổi nhớ được gì. 

Mỹ thuật

Sức sống dòng chảy nghệ thuật dân gian trong tranh đương đại

Triển lãm Không có gì ở đằng sau (Nothing Behind, diễn ra từ ngày 21 đến 26-10 tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam) của họa sĩ trẻ Bùi Thanh Tâm - một trong những người tiên phong trong việc đưa tác phẩm ra quốc tế - đã đem đến những cảm xúc tươi mới trong dòng chảy nghệ thuật dân gian.