NSND Lan Hương vừa hoàn thành kịch bản Cây hoàng lan bất tử kể về những người trẻ ở Khâm Thiên sau trận bom B52 (đêm 26-12-1972), đồng thời biên tập kịch bản Hồn tử sĩ của tác giả Bùi Hồng Quế, viết về liệt sĩ Hồng Quang.
Nhân dịp này, phóng viên Báo SGGP có cuộc trao đổi với NSND Lan Hương về những vấn đề trong sáng tác sân khấu hiện nay.
* PHÓNG VIÊN: Với kịch bản Cây hoàng lan bất tử, dường như ký ức chiến tranh và Hà Nội luôn trở lại trong hành trình nghệ thuật của chị?
- NSND LAN HƯƠNG: Tôi không chủ ý lặp lại một đề tài đã gắn với tên tuổi mình. Nhưng ký ức về Hà Nội trong chiến tranh đã nằm rất sâu trong tôi. Mỗi lần trở lại, ký ức ấy lại mở ra một câu hỏi khác. Như với Cây hoàng lan bất tử, tôi không dừng ở cuộc “rải thảm” B52 xuống phố Khâm Thiên. Điều tôi quan tâm là cuộc sống của những người trẻ sau tiếng bom: họ lớn lên giữa mất mát, bước qua những năm tháng khó khăn thời chiến, của giai đoạn sau chiến tranh ra sao và được thế hệ đi trước truyền lại ý chí kiên cường như thế nào. Tôi không hướng đến một sự kiện cụ thể, mà mong muốn chuyển tải một thực tế: chiến tranh có thể kết thúc, nhưng dấu ấn của nó còn ở lại rất lâu trong mỗi gia đình.
* Vai diễn trong phim Em bé Hà Nội có ảnh hưởng thế nào đến cách chị nhìn về chiến tranh khi sáng tác cho sân khấu hôm nay?
- Bộ phim cho tôi cơ hội chạm vào nỗi đau chiến tranh từ khi còn rất nhỏ. Dấu ấn ấy không nằm ở một vai diễn được khán giả nhớ, mà còn ở cảm giác về những con người bình thường bỗng bị lịch sử đặt vào hoàn cảnh khốc liệt. Công chúng hôm nay, nhất là người trẻ, cần thấy những nhân vật có đời sống, khát vọng, có cả yếu đuối và sai lầm. Khi họ tin vào con người trên sân khấu, thông điệp về chiến tranh, lòng yêu nước hay trách nhiệm công dân mới có sức thuyết phục.
* Hiện chị đang đồng hành với tác giả Bùi Hồng Quế hoàn thiện kịch bản Hồn tử sĩ kể về liệt sĩ Hồng Quang. Điều gì thôi thúc chị theo đuổi đề tài này?
- Liệt sĩ Hồng Quang tên thật là Nguyễn Văn Trạch, sinh năm 1918 tại xã Hồng Quang (Hưng Yên). Bác Hồng Quang là anh cả của bố tôi. Đối với nhiều người, bác là một chiến sĩ cộng sản kiên trung; đối với gia đình chúng tôi, bác là người thân luôn được nhắc đến bằng tất cả lòng kính trọng, thương nhớ và tự hào.
Tôi thuộc thế hệ không được gặp bác, chỉ có thể hình dung qua di ảnh, tư liệu và lời kể của những người đi trước. Càng tìm hiểu, tôi càng thấy bác không phải một nhân vật xa xôi trong lịch sử. Bác hiện diện rất gần trong đời sống tinh thần của gia đình, như một lời nhắc về nhân cách và trách nhiệm.
Bác Hồng Quang từng là sinh viên luật, sớm tham gia phong trào học sinh, sinh viên và hoạt động truyền bá sách báo cách mạng. Năm 1941, bác bị thực dân Pháp bắt, giam tại nhà lao Hải Dương. Dù phải chịu mọi hình thức tra tấn và mua chuộc, bác vẫn bảo vệ tổ chức, đồng đội, trước khi hy sinh ngày 6-7-1941, lúc mới 23 tuổi. Một cuộc đời rất ngắn, nhưng lựa chọn của bác đã vượt khỏi giới hạn của một đời người.
* Điều gì ở liệt sĩ Hồng Quang khiến chị tự hào nhất?
- Không phải danh tiếng hay sự tôn vinh, mà là nhân cách và sự lựa chọn. Bác Hồng Quang đang ở tuổi đẹp nhất, có tương lai của một trí thức trẻ, nhưng đã đặt vận mệnh đất nước lên trên hạnh phúc và mạng sống của mình. Bác không để lại tài sản vật chất, nhưng để lại cho gia đình một di sản tinh thần vô giá. Phần mộ của bác ở TP Hải Dương trước đây (nay thuộc TP Hải Phòng).
Tên Hồng Quang còn được gìn giữ trong tên đất, tên trường và một số công trình công cộng ở Hưng Yên. Với gia đình, đó là sự tri ân của nhân dân dành cho người đã hiến dâng tuổi thanh xuân cho cách mạng.
* Chị từng chia sẻ, để có thể diễn tốt hình ảnh những nhân vật lịch sử, người nghệ sĩ cần có cảm xúc tinh tế về nhân vật. Vậy người nghệ sĩ phải làm gì để nuôi dưỡng được cảm xúc đó?
- Càng yêu quý nhân vật, người làm nghệ thuật càng phải tôn trọng tư liệu và hoàn cảnh sống của họ. Nhưng nếu chỉ xếp nối, tái hiện sự kiện thuần túy, công chúng sẽ khó nhìn thấy con người của lịch sử. Nghệ thuật phải tìm được khoảnh khắc cho thấy bản lĩnh, nỗi đau và lựa chọn của nhân vật.
Như với kịch bản Hồn tử sĩ, cái tôi và anh Bùi Hồng Quế mong muốn nhất là thông qua sự thấu hiểu về tình yêu nước, những quyết tâm của liệt sĩ Hồng Quang, người diễn viên có thể vừa tái hiện được hình ảnh chân thực của một chàng trai đầy nhiệt huyết, vừa khắc họa được sự lựa chọn đã biến một con người bình thường vụt lên thành một anh hùng.
Theo tôi, chỉ có như vậy những tác phẩm sân khấu, điện ảnh về lịch sử mới thực sự trở thành bài học giáo dục truyền thống cho thế hệ hôm nay, nhất là với người trẻ.
“Trách nhiệm của người nghệ sĩ buộc chúng tôi phải trang bị tâm thế nhân văn và tỉnh táo mỗi khi sáng tác. Nếu tác phẩm sân khấu không giúp thế hệ trẻ hiểu rõ thêm về lịch sử, biết trân trọng sự hy sinh và tự soi lại cách sống, thì người nghệ sĩ chưa hoàn thành trách nhiệm cao quý của mình”, NSND Lan Hương chia sẻ.
