Đây là hướng nghiên cứu được TS Nguyễn Thành Ngọc Bảo (Khoa Ngữ văn Trường ĐH Sư phạm TPHCM) trình bày tại hội thảo khoa học quốc tế “Văn học và nghệ thuật Đông Á đầu thế kỷ XXI từ góc nhìn văn hóa”, ngày 22-10. Hội thảo do Trường ĐH Sư phạm TPHCM phối hợp cùng Trường ĐH Ngoại ngữ Hankuk (Hàn Quốc) tổ chức, với sự tham gia của các nhà khoa học, giảng viên, nhà nghiên cứu trong nước và quốc tế.
Hội thảo nhận 128 bài viết, trong đó 40 công trình được lựa chọn trình bày tại phiên toàn thể và 5 tiểu ban chuyên môn. Phát biểu khai mạc, TS Cao Anh Tuấn, Phó Hiệu trưởng Trường ĐH Sư phạm TPHCM, kỳ vọng chương trình thúc đẩy trao đổi học thuật, hợp tác nghiên cứu và đào tạo giữa các cơ sở giáo dục đại học.
Rèn năng lực số từ hoạt động học văn
TS Nguyễn Thành Ngọc Bảo (Trường ĐH Sư phạm TPHCM) đề xuất phát triển năng lực số cho học sinh THPT qua môn Ngữ văn, tập trung vào giao tiếp, hợp tác trong môi trường số và sáng tạo nội dung số.
Theo TS Nguyễn Thành Ngọc Bảo, thông qua đọc, viết, nói và nghe, học sinh có thể mở rộng hình thức thể hiện sản phẩm học tập bằng video, podcast, trang web. Tuy nhiên, việc tích hợp công nghệ phải xuất phát từ mục tiêu bài học, kết hợp kiến thức chuyên môn với phương pháp sư phạm và hiểu biết công nghệ.
Trong kế hoạch minh họa hoạt động giới thiệu một tác phẩm nghệ thuật ở lớp 11, học sinh làm việc nhóm trong môi trường số để tạo sản phẩm trước giờ lên lớp. Tại lớp, các em trình bày, tự đánh giá, nhận phản hồi và điều chỉnh. Bảng kiểm được sử dụng để đánh giá quá trình hợp tác; bảng tiêu chí đánh giá sản phẩm tập trung vào nội dung, hình thức và sự sáng tạo.
TS Nguyễn Thành Ngọc Bảo nhấn mạnh, mức độ sử dụng công nghệ không nên được xem là thước đo chất lượng giảng dạy. Đề xuất hiện chưa được thực nghiệm sư phạm; hướng tiếp theo là phối hợp với giáo viên phổ thông kiểm chứng tính khả thi, hiệu quả và mở rộng sang kỹ năng đọc, viết.
Từ văn học địa phương đến kết nối quốc tế
Tham luận tại hội thảo, GS Huang Wen Chu, Đại học Công lập Bình Đông, Đài Loan (Trung Quốc), đặt vấn đề nhận diện giá trị từng vùng đất trong bức tranh văn học chung. Mở đầu bằng câu hỏi người học có biết nhà văn ngay tại quê hương mình hay chưa, ông nhấn mạnh sự cần thiết của việc tìm hiểu những tác giả và đời sống văn học gần gũi với cộng đồng.
Theo GS Huang Wen Chu, lịch sử văn học địa phương và lịch sử văn học ở phạm vi rộng có thể bổ sung, hỗ trợ nhau. Nghiên cứu cần đi sâu vào tri thức, thế giới sống của từng vùng đất, mở rộng nguồn tư liệu sang dân ca, kịch hát, nhật ký, thư từ…
Từ kinh nghiệm tại Bình Đông, GS Huang Wen Chu giới thiệu việc thực hiện phim tài liệu về tác giả địa phương, mỗi phim khoảng 15 phút, đăng trên YouTube; tổ chức triển lãm về nhà văn, tác phẩm và lịch sử văn học. Những hoạt động này giúp học sinh, sinh viên tiếp cận tác giả qua hình ảnh, câu chuyện và trải nghiệm thực tế.
GS Huang Wen Chu đề xuất kết hợp trí tuệ nhân tạo (AI) và hệ thống thông tin địa lý (GIS), tập hợp âm thanh, hình ảnh, văn bản để phát triển văn học sử địa phương thành hệ thống tri thức văn hóa. Việc kết nối tư liệu cũng hướng đến mở rộng hợp tác giữa các địa phương và những không gian văn học khác nhau.
Báo cáo của GS Huang Wen Chu nhấn mạnh sự tôn trọng giá trị đa dạng của từng vùng đất, quan tâm hơn đến tiếng nói và sáng tác của phụ nữ, đồng thời kết nối nghiên cứu địa phương với tầm nhìn quốc tế.
Ở góc nhìn so sánh văn hóa, GS Park Yeon-Kwan, Trường ĐH Ngoại ngữ Hankuk (Hàn Quốc), cho rằng Đông Á là không gian văn hóa đa tầng, nơi những điểm tương đồng và khác biệt cùng tồn tại. Dù chia sẻ nhiều yếu tố văn hóa trong lịch sử, mỗi quốc gia vẫn hình thành các loại hình văn học, nghệ thuật riêng, gắn với ngôn ngữ và trải nghiệm xã hội.
Theo GS Park Yeon-Kwan, các truyền thống ấy tiếp tục được diễn giải qua tiểu thuyết, điện ảnh, phim truyền hình, hoạt hình và nghệ thuật biểu diễn. Sự kết hợp với cảm quan hiện đại giúp trải nghiệm văn hóa địa phương phát triển thành những hình thức biểu đạt mới, có khả năng giao tiếp với thế giới.
Báo cáo của GS Park Yeon-Kwan đặt ra câu hỏi toàn cầu hóa và công nghệ số đang thay đổi phương thức giao lưu, lan tỏa văn hóa ra sao; các quốc gia có thể kết nối truyền thống với sức sáng tạo hiện đại như thế nào để đóng góp cho văn hóa thế giới.
