Môn Ngữ văn, gieo mầm miễn dịch thông tin cho thế hệ trẻ

Nguy cơ lệch chuẩn

Thực tế trường học hiện nay cho thấy một sự thay đổi âm thầm nhưng sâu sắc, đó là học sinh không còn tiếp nhận thế giới chủ yếu qua sách giáo khoa hay lời giảng của thầy cô. Chỉ với chiếc điện thoại thông minh, các em dễ dàng tiếp cận hàng ngàn video ngắn, clip phân tích hay xu hướng văn hóa chỉ sau vài giờ lướt mạng.

Đáng lo ngại, phần lớn học sinh chưa đủ khả năng nhận diện thông tin sai lệch, bóp méo hoặc bị dẫn dắt bởi cảm xúc cực đoan từ những nội dung được tối ưu hóa để gây sốc, tạo tranh cãi.

Trong các giờ học Ngữ văn, không ít thầy cô gặp phải tình huống học sinh phản bác tri thức lịch sử, văn hóa truyền thống bằng câu nói: "Trên mạng nói khác!" hay coi đó là "tư duy cũ". Điều này phản ánh sự dịch chuyển mạnh mẽ của "trận địa" tư tưởng lên không gian số. Sự thật thường lan truyền chậm hơn cảm xúc; khi tiếp xúc quá nhiều với thông tin ngắn, giật gân, học sinh dễ hình thành thói quen tiếp nhận hời hợt, lười suy nghĩ sâu. Nguy cơ lớn nhất là các em dần mất khả năng phân biệt đúng - sai, thật - giả, giá trị - phản giá trị, từ đó dễ bị cuốn theo các luận điệu cực đoan, xuyên tạc.

Thực chất, nền tảng tư tưởng không chỉ bị tấn công bằng các luận điệu công khai chống phá, mà còn bị bào mòn âm thầm qua sự xuống cấp của ngôn ngữ giao tiếp. Thói quen cẩu thả, nói tục, công kích cá nhân hay cổ xúy lối sống lệch chuẩn trên mạng xã hội đều bắt nguồn từ sự suy giảm năng lực cảm thụ văn hóa.

Môn Ngữ văn không đơn thuần là dạy chữ nghĩa hay cảm thụ tác phẩm, mà là môn học cốt lõi giúp hình thành năng lực đọc hiểu, tư duy phản biện và nhận diện bản chất ngôn ngữ. Một học sinh có năng lực Ngữ văn tốt sẽ biết phân tích lập luận, nhận ra thủ pháp thao túng dư luận và không dễ bị dẫn dắt bởi tin giả. Việc xây dựng "miễn dịch thông tin" qua giờ học Ngữ văn chính là tạo ra một "lá chắn mềm" nhưng vô cùng vững chắc để bảo vệ tư tưởng người học.

Tạo dựng bản lĩnh công dân số

Để biến môn Ngữ văn thành "lá chắn" hiệu quả, công tác dạy và học cần sự chuyển biến mạnh mẽ từ chính không gian lớp học. Thầy cô không thể chỉ bảo vệ nền tảng tư tưởng bằng việc xử lý thông tin sai lệch sau khi nó xuất hiện, mà phải chủ động hình thành năng lực tự đề kháng cho học sinh. Trong từng tiết học, giáo viên cần rèn luyện cho học sinh thói quen đọc sâu, suy nghĩ đa chiều và kiểm chứng nguồn tin. Các kỹ năng như phân tích lập luận, nhận diện ngôn ngữ kích động và đối chiếu thông tin phải được xem là năng lực thiết yếu của một công dân số.

Thay vì truyền đạt kiến thức một chiều, giờ học Ngữ văn cần trở thành không gian đối thoại cởi mở, nơi học sinh được đặt câu hỏi, tranh luận dựa trên lý lẽ, sự thật và các giá trị chuẩn mực. Một học sinh biết suy luận bằng tư duy độc lập sẽ khó bị cuốn theo tâm lý đám đông hay các trào lưu độc hại trên mạng xã hội. Song song đó, nhà trường cần chú trọng khôi phục và phát triển văn hóa đọc. Khi khả năng đọc sâu bị suy giảm, khoảng trống tư duy của học sinh sẽ bị lấp đầy bởi những nội dung giải trí ngắn hạn và độc hại.

Bên cạnh vai trò trung tâm của giáo viên và nhà trường, gia đình và xã hội cần đồng hành để tạo lập môi trường thông tin lành mạnh, định hướng và lan tỏa các giá trị tích cực cho giới trẻ. Bảo vệ nền tảng tư tưởng trong kỷ nguyên số là trách nhiệm chung của toàn xã hội, trong đó mỗi bài giảng Ngữ văn là một điểm tựa tinh thần. Cuộc đấu tranh bảo vệ tư tưởng không ở đâu xa, mà bắt đầu từ việc gieo cho học sinh khả năng phân biệt đúng - sai, tình yêu văn hóa dân tộc và bản lĩnh vững vàng trước dòng chảy thông tin thời đại số.