Ở thời đại công nghệ lúc nào cũng sẵn sàng đáp ứng ngày đêm, việc nhiều người cứ phải ôm điện thoại làm việc ngoài giờ không còn là bằng chứng của lòng tận tụy mà là dấu hiệu của một bộ não đang quá tải. Vì thế, quyền ngắt kết nối cần được nhìn nhận như một chiến lược chủ động để bảo vệ sức khỏe tâm thần và năng lực sáng tạo của con người.
23 giờ, điện thoại bất ngờ reo. Cuộc gọi từ sếp kéo dài hơn 10 phút để chỉ đạo một việc hoàn toàn có thể xử lý vào sáng hôm sau. Nhấc máy hay lờ đi? Câu hỏi ấy là nỗi trăn trở hiện hữu hàng đêm của vô số lao động trí thức.
Cuộc đua khẳng định bản thân ngày càng khốc liệt khi con người vừa phải chạy đua với đồng nghiệp vừa chịu áp lực đào thải từ trí tuệ nhân tạo. Nhiều người chọn cách chứng minh giá trị bằng thái độ luôn sẵn sàng 24/7, biến mái nhà thành văn phòng thứ hai và coi việc phớt lờ tin nhắn ngoài giờ là thiếu chuyên nghiệp. Thế nhưng, sự đáp ứng dồn dập ấy chỉ đẩy người lao động vào hiện tượng hiện diện ảo - trạng thái luôn duy trì kết nối nhưng hiệu suất và chất lượng tư duy thực chất ngày càng suy giảm.
Nghiêm trọng hơn, guồng quay không nghỉ đang âm thầm bào mòn sức khỏe tâm thần của người lao động. Sự căng thẳng ngầm kéo dài không lập tức quật ngã một con người mà gặm nhấm sự minh mẫn và năng lượng sống từng ngày. Ước tính khoảng 15 triệu người Việt Nam (gần 15% dân số) gặp các vấn đề về sức khỏe tâm thần, trong đó trầm cảm, lo âu và hội chứng kiệt sức ở người trẻ đi làm tăng mạnh.
Trong báo cáo công bố năm 2022, Tổ chức Lao động quốc tế (ILO) và Tổ chức Y tế thế giới (WHO) cảnh báo tình trạng lo âu, trầm cảm nơi làm việc khiến nền kinh tế toàn cầu thất thoát khoảng 1.000 tỷ USD mỗi năm, chủ yếu do giảm năng suất lao động.
Đáng lo ngại là sức khỏe tâm thần của người lao động vẫn chưa được quan tâm đúng mức. Doanh nghiệp mải đuổi theo chỉ số kinh doanh hay an toàn thể chất mà bỏ quên những tổn thương vô hình. Trong khi đó, vì sợ bị gán mác yếu kém hay lười biếng, người lao động chọn cách im lặng, vô tình biến những tổn thương tâm trí thành nỗi niềm riêng tự mình gánh chịu.
Kiểu làm việc không khoảng nghỉ vừa vắt kiệt sức lực vừa làm nguội lạnh tình cảm gia đình. Một thế hệ trẻ đang lớn lên cùng ký ức về những người cha, những người mẹ lúc nào cũng cắm mặt vào màn hình điện thoại, ngay cả trên bàn ăn hay lúc ngồi bên con. Thiếu sự hiện diện thực sự, sợi dây kết nối trong gia đình dần trở nên đứt gãy.
Tâm lý học chỉ ra rằng sự sáng tạo cùng các ý tưởng đột phá hay khả năng giải quyết vấn đề phức tạp chỉ có thể ra đời khi não bộ ở trạng thái thư giãn hoàn toàn. Liệu một nhân viên luôn sống trong lo âu và tâm trí kiệt quệ có thể vui vẻ cống hiến hay đưa ra những giải pháp đắt giá cho doanh nghiệp? Tất nhiên, trừ những ngành nghề đặc thù đòi hỏi sự phản ứng nhanh và liên tục thì đối với đại đa số ngành nghề khác, ngắt kết nối không phải là lười biếng hay chống đối. Đó là hành động chủ động bảo tồn nguồn vốn lao động.
Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo có thể xử lý và phản hồi thông tin liên tục, khác biệt giữa năng lực của máy móc và con người không chỉ nằm ở tốc độ, mà còn ở khả năng tư duy, sáng tạo và đưa ra những quyết định phù hợp với từng hoàn cảnh.
Máy móc có thể vận hành không ngừng, nhưng con người cần những khoảng thời gian không bị công việc chi phối để phục hồi năng lượng và tái tạo sức lao động. Vì vậy, xây dựng một văn hóa làm việc tôn trọng thời gian nghỉ ngơi không chỉ liên quan đến đời sống của người lao động, mà còn là một yếu tố cần được tính đến trong bài toán duy trì chất lượng nguồn nhân lực và hiệu quả hoạt động lâu dài.
