Năm 2021, Axie Infinity làm cả thế giới game chú ý tới Việt Nam. Đội ngũ sáng lập, kỹ sư và phần lớn giá trị sáng tạo của Sky Mavis đều là người Việt, vận hành tại Việt Nam. Dù vậy, trên hồ sơ pháp lý, công ty mang “quốc tịch” Singapore, và đây không phải trường hợp cá biệt.
Từ những nền tảng Web3 thế hệ đầu - như Kyber Network - đến hàng loạt dự án khởi nghiệp (startup) trí tuệ nhân tạo (AI), fintech mới nổi, một công thức dần hình thành: công ty mẹ đặt tại Singapore để gọi vốn và nắm giữ tài sản trí tuệ, công ty con tại Việt Nam lo nghiên cứu - phát triển (R&D) và vận hành. Việt Nam giữ phần khó nhất là con người và công nghệ; Singapore giữ phần sinh lợi nhất là dòng vốn, quyền sở hữu, nguồn thu thuế và vị trí trên bảng xếp hạng hệ sinh thái toàn cầu.
Chưa có thống kê chính thức về số startup Việt đăng ký pháp nhân ở Singapore nhưng thực tế cho thấy, bài toán sinh tồn và an toàn pháp lý đã khiến không ít nhà sáng lập mang chất xám Việt sang Singapore. Muốn họ trở về và ở lại, Việt Nam phải sửa cùng lúc 4 vấn đề: bộ công cụ pháp lý, bộ công cụ tài chính, tâm lý sợ trách nhiệm của bộ máy, nguồn cung nhân lực.
Trước hết, đó là bộ công cụ tài chính mà quốc tế đã chuẩn hóa, gồm: cổ phần ưu đãi, quyền ưu tiên thanh lý, điều khoản chống pha loãng, ESOP, drag-along. Phần lớn những công cụ này vẫn xa lạ với Luật Doanh nghiệp hiện hành.
Thứ hai, với một startup, giá trị nằm ở mã nguồn, thuật toán và quyền sở hữu trí tuệ chứ không phải nhà xưởng hay đất đai. Thiếu cơ chế định giá mã nguồn và tài sản số, doanh nghiệp không thể đưa thứ đáng giá nhất của mình lên bảng cân đối để tiếp cận vốn trong nước. Khi chu kỳ sản phẩm công nghệ tính bằng tháng, chu kỳ xác định pháp lý có khi dài hơn cả vòng đời của chính sản phẩm, doanh nghiệp buộc phải cắt bớt tính năng, triển khai qua đối tác nước ngoài hoặc chuyển pháp nhân.
Kiến trúc tài chính cho đổi mới sáng tạo của Việt Nam về cơ bản vẫn được xây dựng trên nợ: cho vay, bảo lãnh, hỗ trợ lãi suất. Quỹ Phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa chủ yếu cho vay có tài sản bảo đảm; Quỹ Đổi mới công nghệ quốc gia cho vay và tài trợ nhưng không đầu tư vốn cổ phần; Quỹ Hỗ trợ đầu tư theo Nghị định 182/2024/NĐ-CP đặt ngưỡng vốn đầu tư tối thiểu 12.000 tỷ đồng - tức hướng đến các tập đoàn công nghệ cao, không phải startup.
Không quỹ nào nêu trên làm sai chức năng được giao, nhưng vấn đề là gần như chưa có công cụ nào thiết kế riêng cho doanh nghiệp chưa có doanh thu. Nhiều nước đã thành công nhờ cách làm khác.
Hàn Quốc hiện thiết lập hệ thống bảo lãnh tín dụng thuộc hàng lớn nhất trong nhóm nước thuộc Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD), rất hiệu quả với doanh nghiệp nhỏ có dòng tiền.
Israel lại trao cho cơ quan đổi mới sáng tạo cấp tài trợ R&D hoàn trả bằng phí bản quyền trên doanh thu.
Ở Singapore, giai đoạn ý tưởng có tài trợ đối ứng không phải hoàn trả cho nhà sáng lập lần đầu. Khi đã sẵn sàng gọi vốn theo định giá thì quỹ nhà nước đồng đầu tư cùng tư nhân, chỉ khi đã có doanh thu hoặc đã qua một vòng gọi vốn thành công, những công cụ nợ mới xuất hiện.
Thứ ba, hiện chưa có mức bảo vệ tương đương với người quản lý quỹ để mất vốn vì một khoản đầu tư cổ phần thất bại, dù quyết định đưa ra hoàn toàn thiện chí. Từ đó dẫn đến xu hướng chọn công cụ an toàn về mặt giải trình sau khi sự việc đã xảy ra, thay vì chọn công cụ phù hợp nhất với bản chất rủi ro.
Cuối cùng là nhân lực. Việt Nam đóng góp hơn 3% lực lượng lập trình viên blockchain mới của toàn cầu, đứng thứ 8 thế giới. Nhưng lợi thế ấy là kết quả của một thế hệ tự học và của chi phí lao động còn rẻ, chứ chưa phải là sản phẩm của một hệ thống đào tạo được thiết kế bài bản. Nếu không cải cách nguồn cung kỹ năng, chúng ta sẽ chỉ đổi được địa chỉ đăng ký doanh nghiệp mà không đổi được vị trí trong chuỗi giá trị.
Cánh cửa cải cách đã mở, là cơ sở để chứng thực “giấy khai sinh” cho các startup Việt ngay tại quê nhà và làm nên giá trị của kỳ lân Việt Nam trên thị trường quốc tế.
