Nhiều chính sách đòn bẩy
Theo GS-TS Nguyễn Tiến Thảo, Vụ trưởng Vụ Giáo dục Đại học (Bộ GD-ĐT), đội ngũ giảng viên (từ tiến sĩ trở lên) chính là nguồn lực, là sức mạnh để các trường cạnh tranh về năng lực nghiên cứu, đổi mới sáng tạo. Ngoài việc thu hút ngoại lực, việc nâng chất và đẩy mạnh đào tạo nguồn nhân lực là vấn đề cần đặt lên hàng đầu. Do đó, thời gian qua Bộ GD-ĐT đã phối hợp các bộ, ngành xây dựng những chính sách đẩy mạnh đào tạo tiến sĩ trong nước và hợp tác đào tạo với nước ngoài.
Năm 2025, tổng chỉ tiêu tuyển sinh trình độ tiến sĩ cả nước là 7.068 chỉ tiêu, nhưng thực tuyển chỉ 4.077 (đạt 57,68%). Đến năm 2026, chỉ tiêu đào tạo tiến sĩ tăng mạnh lên 9.083 và tuyển được 5.687, tương đương 62,61%. Đáng chú ý, tuyển sinh khối ngành toán và thống kê, máy tính và công nghệ thông tin, công nghệ kỹ thuật, kỹ thuật, sản xuất và chế biến tăng đáng kể.
Để thực hiện mục tiêu phát triển 10 sản phẩm công nghệ chiến lược, làm chủ 15 công nghệ lõi, hình thành 20 nhóm nghiên cứu mạnh, giai đoạn 2026-2030, ĐHQG TPHCM triển khai chương trình hỗ trợ đào tạo sau đại học gắn với nghiên cứu khoa học và đổi mới sáng tạo, nhằm thu hút nguồn nhân lực chất lượng cao, đặc biệt ở bậc tiến sĩ.
Cụ thể, nghiên cứu sinh tham gia chương trình sẽ được hỗ trợ tối đa 560 triệu đồng/người học. Kinh phí có thể được chi trả theo tháng hoặc theo thỏa thuận với nhóm nghiên cứu và tổ chức chủ trì. Sức hút từ chương trình này khá lớn khi có 421 nghiên cứu sinh trúng tuyển tính đến tháng 9-2026, tăng mạnh so với số lượng 213 nghiên cứu sinh trúng tuyển năm 2025.
Đầu tháng 10-2026, Trường ĐH Tôn Đức Thắng (TPHCM) trao học bổng cho tân nghiên cứu sinh và học viên sau đại học trong các đợt tuyển sinh năm 2026. Riêng bậc tiến sĩ, có 2 suất học bổng bao gồm 100% học phí toàn khóa và sinh hoạt phí; 9 suất hỗ trợ 100% học phí toàn khóa; 5 suất hỗ trợ 50% học phí toàn khóa. Những khoản hỗ trợ này góp phần giảm chi phí mà người học phải tự thu xếp trong quá trình đào tạo.
Công khai chính sách hỗ trợ ngay từ khi tuyển sinh
Theo TS Nguyễn Hồ Khánh Vân, Phó Trưởng Phòng sau đại học, Trường ĐH Tôn Đức Thắng, với chính sách học bổng tiến sĩ của trường dành cho khóa 2026, nghiên cứu sinh có thể nộp hồ sơ xét học bổng trong vòng một năm kể từ ngày ban hành quyết định công nhận nghiên cứu sinh, người hướng dẫn và đề tài luận án. Các mức hỗ trợ học phí toàn khóa gắn với điều kiện công bố khoa học, có yêu cầu cụ thể theo nhóm ngành.
PGS-TS Đinh Đức Anh Vũ, Phó Hiệu trưởng Trường ĐH Quốc tế (ĐHQG TPHCM) cho biết, để nhận được học bổng tiến sĩ của ĐHQG TPHCM, ứng viên phải đáp ứng các tiêu chí về tiến độ, kết quả học tập, ngoại ngữ và dành tối thiểu 24 giờ mỗi tuần, ngoài thời gian trên lớp, cho học tập, nghiên cứu tại cơ sở đào tạo.
Chương trình cũng quy định những trường hợp không thuộc diện xét, trong đó có người đã nhận học bổng khác trong năm 2026. Yêu cầu về thời gian nghiên cứu cho thấy hỗ trợ tài chính đi cùng trách nhiệm tham gia hoạt động học thuật. Với người học tiến sĩ, có thời gian làm việc tại phòng thí nghiệm, trao đổi với người hướng dẫn, tham gia thảo luận và xử lý dữ liệu là điều kiện cần thiết để luận án phát triển.
Theo PGS-TS Đinh Đức Anh Vũ, để tạo nguồn tuyển bền vững, các trường nên phát hiện sinh viên, học viên cao học có năng lực để đưa vào tham gia nghiên cứu sớm. Đồng thời, cần mở rộng hợp tác với viện nghiên cứu, doanh nghiệp để phát triển đề tài gắn với nhu cầu thực tế và cơ hội nghề nghiệp. Hiệu quả thu hút nghiên cứu sinh cần được nhìn từ chất lượng luận án, năng lực nghiên cứu độc lập và đóng góp sau tốt nghiệp. Nỗ lực thu hút nghiên cứu sinh cần được đánh giá bằng khả năng giúp người học trưởng thành trong nghiên cứu. Học bổng là một điểm khởi đầu; chất lượng hướng dẫn, điều kiện làm việc và cơ hội phát triển nghề nghiệp sẽ góp phần quyết định sức hấp dẫn lâu dài của chương trình đào tạo tiến sĩ.
Trong khi đó, PGS-TS Nguyễn Tấn Dũng, Trưởng khoa Khoa Hóa học và Khoa học sự sống, Trường ĐH Công nghệ Kỹ thuật TPHCM, cho rằng, muốn thu hút người có năng lực theo học tiến sĩ, cần giải quyết bài toán chi phí cơ hội. Người học không chỉ đóng học phí mà còn dành nhiều năm cho nghiên cứu, có thể phải giảm công việc và thu nhập. Vì vậy, học bổng cần được thiết kế thành gói hỗ trợ tương đối ổn định, gồm học phí, sinh hoạt phí và kinh phí thực hiện luận án.
Các trường có thể kết hợp học bổng với vị trí trợ lý nghiên cứu, trợ giảng, tạo điều kiện để nghiên cứu sinh tham gia đề tài và có thu nhập phù hợp. Công việc cần gắn với chuyên môn, có khối lượng rõ ràng, không để người học thiếu thời gian cho luận án. Chính sách phải công khai từ khi tuyển sinh, nhất là mức hỗ trợ, thời gian chi trả, điều kiện duy trì và trách nhiệm của các bên. Việc đánh giá cần căn cứ vào tiến độ, chất lượng nghiên cứu, đặc thù ngành và liêm chính học thuật.
* GS-TS NGUYỄN TIẾN THẢO, Vụ trưởng Vụ Giáo dục Đại học, Bộ GD-ĐT:
Mục tiêu đào tạo trình độ tiến sĩ cho khoảng 10% giảng viên đại học
Thực hiện Luật Giáo dục đại học năm 2025, Bộ GD-ĐT ban hành nhiều thông tư, quy định để đẩy mạnh cơ chế tự chủ, tạo điều kiện cho cơ sở giáo dục đại học tuyển dụng, bồi dưỡng giảng viên có trình độ tiến sĩ theo nhu cầu ngành đào tạo. Bộ GD-ĐT đang tiếp tục triển khai Quyết định số 89/QĐ-TTg ngày 18-1-2019 của Thủ tướng về Đề án Nâng cao năng lực đội ngũ giảng viên, cán bộ quản lý các cơ sở giáo dục đại học đáp ứng yêu cầu đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo giai đoạn 2019-2030 (Đề án 89).
Mục tiêu cụ thể của Đề án 89 là đào tạo trình độ tiến sĩ cho khoảng 10% giảng viên ĐH (khoảng 7.300 tiến sĩ), trong đó 7% giảng viên được đào tạo toàn thời gian ở nước ngoài. Bộ GD-ĐT cũng đang lấy ý kiến cho dự thảo nghị định về chính sách ưu đãi với nhân tài được gửi đi đào tạo, nghiên cứu ở nước ngoài với đề xuất tăng gấp đôi mức sinh hoạt phí cho thạc sĩ, tiến sĩ (mức sinh hoạt phí cao nhất là 1.300 USD/người/tháng, áp dụng cho du học sinh tại 4 quốc gia: Mỹ, Canada, Anh và Nhật Bản).
* PGS-TS HUỲNH KHẢ TÚ, Trưởng Ban Đào tạo, ĐHQG TPHCM:
Nhìn nhận, tháo gỡ những điểm nghẽn
Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia và Nghị quyết số 71-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo cùng đặt nhân lực trình độ cao, nhân tài vào vị trí quyết định đối với năng lực tự chủ công nghệ của đất nước. Trong thời gian ngắn, hành lang chính sách đã hình thành với tốc độ chưa từng có và đã tạo tác động tích cực.
Tuy nhiên, đào tạo sau đại học hiện nay nói chung và tiến sĩ nói riêng còn không ít điểm nghẽn. Đó là sự lệch pha giữa chu kỳ tài trợ với lộ trình học tập của người học; yêu cầu về tiêu chuẩn đầu ra khắt khe sẽ làm tăng chi phí vận hành, khiến các cơ sở đào tạo e dè khi triển khai. Quy định xác định chỉ tiêu dựa trên nguồn lực đào tạo mà chưa tính chuyên gia doanh nghiệp và chuyên gia quốc tế có kinh nghiệm chuyên sâu trong lĩnh vực này để tham gia giảng dạy, hướng dẫn, trong khi đây là lực lượng mà các ngành công nghệ bán dẫn, lượng tử, hàng không vũ trụ đang thiếu nhất. Ngoài ra, đầu tư cho khoa học cơ bản là đầu tư phát triển bền vững, cần thời gian dài trong khi cơ chế cấp kinh phí chưa có tính liên tục...
Trên cơ sở đó, Bộ GD-ĐT cần chủ trì, phối hợp Bộ Khoa học và Công nghệ, Bộ Tài chính xây dựng, ban hành một thông tư ghi nhận cơ chế đặc thù về đào tạo tài năng, khoa học cơ bản và công nghệ mũi nhọn gắn với chuẩn đầu ra khắt khe, áp dụng thí điểm tại các ĐHQG, đại học trọng điểm. Song song đó, thí điểm cơ chế tài trợ cho các cụm, nhóm đào tạo - nghiên cứu gắn với Chương trình trọng điểm quốc gia đào tạo tiến sĩ toàn thời gian.
THANH MINH (ghi)
