Di sản của một người thầy
Cố NSND Đinh Bằng Phi (1938-2025) là một nghệ sĩ lớn có nhiều đóng góp cho hát bội TPHCM. Cuộc đời ông gắn với sàn diễn, công việc nghiên cứu, giảng dạy và bền bỉ gìn giữ những chuẩn mực nghề nghiệp của một loại hình sân khấu truyền thống.
Ảnh: THANH HIỆP
Sau khi ông mất, gia đình đã hiến tặng toàn bộ sách, tư liệu và hiện vật về hát bội của cha mình cho Nhà hát Nghệ thuật Hát bội TPHCM (Nhà hát). Từ nguồn tư liệu này, Nhà hát đã xây dựng không gian trưng bày, triển lãm về NSND Đinh Bằng Phi trong mô hình hoạt động tích hợp tại rạp Thủ Đô (đường Châu Văn Liêm, phường Chợ Lớn).
Tại không gian trưng bày, khán giả, du khách có dịp tiếp cận nghệ thuật hát bội không chỉ qua một suất diễn, mà còn qua sách vở, hình ảnh, hiện vật cùng những dấu tích sáng tạo của nhiều thế hệ nghệ sĩ. Người xem có thể hiểu thêm về quy trình lao động nghệ thuật, hệ thống vai diễn, phương pháp biểu diễn và chiều sâu văn hóa được tích tụ qua nhiều thế hệ nghệ sĩ.
Vừa qua, gia đình cố NSND Đinh Bằng Phi đã tiếp tục bổ sung một số tư liệu cho không gian văn hóa đặc biệt này. Trong số đó, có bức ảnh chân dung những nghệ sĩ tiền bối đã đặt nền móng xây dựng loại hình nghệ thuật hát bội tại vùng đất Sài Gòn - Gia Định xưa.
Ông Đinh Thành Tâm, con trai cố NSND Đinh Bằng Phi, cho biết, sinh thời, cha của ông rất quý bức ảnh này. “Điều gia đình tôi mong muốn là nguồn tư liệu tâm huyết của cha tôi được lưu truyền, khai thác đúng giá trị và đến được với người trẻ. Đây có thể là nguồn tham khảo hữu ích cho sinh viên, học viên cao học, nghiên cứu sinh tìm hiểu nghệ thuật truyền thống dân tộc, trong đó có hát bội”, ông Đinh Thành Tâm bày tỏ.
Hành trình của trách nhiệm
Với các nghệ sĩ của Nhà hát, việc tiếp nhận nguồn tư liệu quý không chỉ là niềm vinh dự mà còn đặt ra trách nhiệm lâu dài. Họ cần gìn giữ những dấu tích của nghề, khai thác đúng giá trị và giới thiệu chúng đến công chúng bằng những hình thức phù hợp.
Trên tinh thần ấy, trong quá trình truyền nghề cho thế hệ kế cận, NSND Hữu Danh cũng kêu gọi đẩy mạnh số hóa tư liệu hát bội. Ông gợi mở việc xây dựng các video clip giới thiệu vai diễn, phục trang và nghệ thuật hóa trang, để công chúng có thể hiểu rõ hơn những đặc trưng của loại hình nghệ thuật này. Các tư liệu trên sẽ đóng góp vào việc mở rộng không gian trưng bày di sản hát bội.
Tiếp nhận di sản không dừng ở một nghi thức trao tặng, mà mở ra hành trình gìn giữ, nghiên cứu và lan tỏa. Đó là cách Nhà hát tri ân những đóng góp của các thế hệ nghệ sĩ, trao lại cho lớp kế tiếp nguồn tư liệu và vốn nghề để học hỏi, sáng tạo. Từ đó, những câu chuyện hát bội được kể theo phương pháp mới, bằng ngôn ngữ gần gũi với công chúng hôm nay.
Hiện Nhà hát đang tiến hành kiểm kê, phân loại, xác định tình trạng tư liệu… để có phương án lưu giữ, số hóa phù hợp. Mỗi tư liệu lưu giữ sẽ đi kèm thông tin nhận diện, thuyết minh rõ ràng về xuất xứ, bối cảnh và ý nghĩa, để người xem có thể hiểu sâu hơn giá trị của hiện vật.
“Khi đó, không gian trưng bày tại rạp Thủ Đô bên cạnh việc là nơi lưu dấu tên tuổi một nghệ sĩ lớn, còn trở thành “lớp học mở” về hát bội giữa lòng thành phố”, PGS-TS Nguyễn Thị Minh Thái nhấn mạnh.
Trong bối cảnh nghệ thuật truyền thống đang đứng trước sức ép bị thu hẹp khán giả và đứt gãy hoạt động truyền nghề, việc xã hội hóa nguồn tư liệu, đưa di sản vào không gian công cộng là hướng đi cần được khuyến khích.
“Di sản chỉ thật sự sống khi có người tiếp nhận, tìm hiểu và tiếp tục sáng tạo. Từ nghĩa cử của gia đình cố NSND Đinh Bằng Phi, một nhịp cầu đã được nối giữa quá khứ và hôm nay, để tiếng trống chầu, nét mặt hóa trang và những bài học nghề của hát bội còn ngân vang ”, NSƯT NGUYỄN HOÀNG VINH, Giám đốc Nhà hát Nghệ thuật Hát Bội TPHCM, chia sẻ.
