Nhiều thách thức
Nằm trong chuỗi các hoạt động của Hội nghị Ủy ban châu Á - Thái Bình Dương thuộc Liên minh quốc tế các Hiệp hội Tác giả và Nhà soạn nhạc (CISAC) 2026, ngày 30-10, tại TPHCM, Trung tâm Bảo vệ Quyền tác giả âm nhạc Việt Nam (VCPMC) tổ chức hội thảo “Nhà sáng tạo âm nhạc” với sự tham gia của gần 400 đại biểu; trong đó có hơn 100 đại biểu đại diện cho Các tổ chức Tập thể quyền (CMOs) quốc tế thành viên của CISAC.
Hội thảo tập trung trao đổi các nội dung về thỏa thuận mua đứt quyền (buy-out), các vấn đề liên quan đến chuyển giao quyền tác giả; những thách thức mới từ trí tuệ nhân tạo (AI) và các vấn đề đặt ra đối với quyền tác giả, quyền lợi của nhà sáng tạo.
Qua thực tế hơn 20 năm sáng tác, nhạc sĩ Nguyễn Văn Chung cho rằng, thỏa thuận bán đứt bản quyền tại Việt Nam thường do một số nhạc sĩ trẻ mới vào nghề, thiếu kiến thức pháp lý, kinh nghiệm thực tế; hoặc nhạc sĩ lớn tuổi chưa cập nhật cơ chế vận hành của các nền tảng âm nhạc số. Từ đó, họ dễ dàng chấp nhận bán đứt tác phẩm cho các nhà sản xuất, ca sĩ nổi tiếng mà không hiểu rõ giá trị các điều khoản quyền tài sản trong hợp đồng.
Theo ông Mayur Puri, thành viên Hội đồng quản trị Hiệp hội Quyền biểu diễn Ấn Độ, Phó Chủ tịch Liên minh các Nhà sáng tạo Âm nhạc châu Á - Thái Bình Dương (APMA), vấn đề bán đứt bản quyền diễn ra thường xuyên ở Ấn Độ.
“Các công ty thu âm luôn xây dựng các điều khoản hợp đồng có lợi cho họ. Bên cạnh đó, việc lạm dụng AI trong sáng tạo âm nhạc cũng kéo theo nhiều kiểu vi phạm bản quyền mới khiến các nhà sáng tạo chân chính rất khó để bảo vệ quyền lợi hợp pháp”, ông Mayur Puri chia sẻ.
Trong khi đó, ông Thanit Chernpipat, Cố vấn danh dự Tổ chức Bản quyền âm nhạc Thái Lan, cho biết, việc không hiểu rõ các quy định về bản quyền cũng đã khiến nhiều tác giả ở Thái Lan sau khi ký giấy bán đứt đã phải trả tiền cho hãng đĩa để được sử dụng chính tác phẩm do mình sáng tác.
Ông Trần Hoàng, Cục trưởng Cục Công nghiệp Văn hóa và Bản quyền tác giả - Bộ VH-TT-DL, nhấn mạnh: “Công nghệ cần được phát triển và ứng dụng trên cơ sở tôn trọng quyền, lợi ích hợp pháp của tác giả, chủ sở hữu quyền tác giả, quyền liên quan… đảm bảo vừa phù hợp với pháp luật quốc gia và các cam kết quốc tế, vừa hài hòa lợi ích giữa người sáng tạo, chủ sở hữu quyền, doanh nghiệp công nghệ và công chúng”.
Kiến tạo tương lai âm nhạc
Tại hội thảo, khá nhiều trao đổi xoay quanh câu chuyện về huấn luyện AI. Trong đó, nổi bật là nỗi lo sử dụng tác phẩm được bảo hộ để huấn luyện AI, mô phỏng giọng hát hoặc đặc điểm biểu đạt của nghệ sĩ, cũng như vấn đề xác định trách nhiệm pháp lý hay phân chia lợi ích từ việc khai thác sản phẩm từ AI.
Ông Kibeom Kim, thành viên Hội đồng Quản trị Hiệp hội Bản quyền âm nhạc Hàn Quốc (KOMCA) cho biết, KOMCA vừa tuyên bố tình trạng khẩn cấp về việc sử dụng phong cách của các nhà sáng tạo âm nhạc để huấn luyện AI mà không xin phép.
“Chúng ta cần sớm có một hệ thống đảm bảo quyền và lợi ích chính đáng của người sáng tạo trong bối cảnh AI đang ngày càng phát triển”, ông Kibeom Kim nhấn mạnh.
Trong khi đó, ông Arrien Molema, Chủ tịch Hội đồng Quốc tế Các nhà sáng tạo âm nhạc (CIAM), bày tỏ: “Chúng tôi tôn trọng sự phát triển của công nghệ và sẵn sàng sử dụng AI nhưng yêu cầu phải có sự minh bạch, phải được sự cho phép của các nhà sáng tạo nếu muốn lấy các sáng tác của họ để huấn luyện AI”.
Nhạc sĩ Hoài An đưa ra đề xuất thành lập Tiểu ban AI ở cấp độ quốc tế, quy tụ đồng thời 3 nhóm chuyên gia gồm chuyên gia pháp lý, chuyên gia âm nhạc và chuyên gia công nghệ, nhằm nghiên cứu, dự báo và đề xuất chính sách kịp thời. Theo Tổng Giám đốc VCPMC - nhạc sĩ Đinh Trung Cẩn, trước những thách thức xuyên biên giới, chỉ có sự hợp tác quốc tế, kết nối dữ liệu, chia sẻ kinh nghiệm và thống nhất những nguyên tắc bảo vệ người sáng tạo mới có thể kiến tạo hệ sinh thái âm nhạc công bằng, minh bạch và bền vững.
Theo bà Phạm Thị Kim Oanh, Phó Cục trưởng Cục Công nghiệp Văn hóa và Bản quyền tác giả, Bộ VH-TT-DL, Việt Nam đang xây dựng Luật Bản quyền tác giả độc lập, trong đó sẽ hoàn thiện các quy định về AI, sàn giao dịch bản quyền, quản lý tập thể mở rộng (Extended Collective Licensing) và giải quyết các vấn đề bán đứt.
“Việt Nam luôn cam kết chào đón mọi đổi mới sáng tạo, nhưng sự đổi mới đó phải luôn dựa trên sự tôn trọng quyền tác giả, hướng tới xây dựng ngành công nghiệp văn hóa sáng tạo phát triển bền vững”, bà Phạm Thị Kim Oanh chia sẻ.
