Tham gia định hình chính sách
Theo GS-TS Lê Văn Lợi, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, KHXH-NV trong kỷ nguyên mới hoặc vươn lên để thực sự trở thành trí tuệ chiến lược của quốc gia, hoặc cứ loay hoay, đánh mất vai trò của mình trong thời điểm quan trọng của đất nước. Theo chiều hướng phát triển, yêu cầu đặt ra rõ ràng là xây dựng một nền KHXH-NV vững mạnh, hiện đại và hội nhập, một nền KHXH-NV thực sự phát huy được khả năng tư vấn chiến lược và đóng góp xứng đáng vào sự nghiệp phát triển đất nước.
Hiện nay, quy mô nguồn nhân lực khoa học và công nghệ (KH-CN) của Việt Nam khoảng 207.838 người, trong đó lực lượng nghiên cứu chiếm hơn 83%. Đáng chú ý, đội ngũ này tập trung chủ yếu tại các cơ sở giáo dục đại học với 95.394 người, cho thấy đại học đang trở thành trung tâm tri thức quan trọng nhất của quốc gia. Trong tổng số nhân lực nói trên, lĩnh vực KHXH-NV chiếm hơn 31% (khoa học xã hội 26,2%, nhân văn 5,1%) và khẳng định vị trí là một trong những trụ cột của hệ thống khoa học.
Tuy nhiên, từ thực tế đào tạo và nghiên cứu, GS-TS Ngô Thị Phương Lan, Hiệu trưởng Trường ĐH Khoa học xã hội và Nhân văn (ĐH Quốc gia TPHCM), nhìn nhận đang tồn tại sự thiếu hụt đội ngũ dẫn dắt học thuật, gây nhiều khó khăn trong việc hình thành các nhóm nghiên cứu mạnh, có chiều sâu và khả năng cạnh tranh quốc tế…
Thực tế, trong nhiều thập niên qua, KHXH-NV có xu hướng thiên về lý luận. Trong bối cảnh hiện nay, khi các vấn đề xã hội ngày càng phức tạp và gắn với công nghệ, dữ liệu và hành vi con người, vai trò của KHXH-NV đang được định hình lại, không chỉ nghiên cứu mà còn trực tiếp tham gia định hình chính sách và định hướng phát triển.
GS-TS Nguyễn Thị Thanh Mai, Giám đốc ĐH Quốc gia TPHCM, nhận định, những vấn đề như quản trị xã hội trong môi trường số, đạo đức trí tuệ nhân tạo hay biến đổi hành vi cộng đồng đều cần đến cách tiếp cận liên ngành, trong đó KHXH-NV giữ vai trò then chốt. Đây không còn là phần bổ sung mà là nền tảng để đảm bảo sự phát triển bền vững và hài hòa giữa kinh tế - xã hội.
Tăng cường năng lực nghiên cứu thực chứng
Để KHXH-NV thể hiện được vai trò trong định hình chính sách và định hướng phát triển, GS-TS Lê Văn Lợi đề xuất, chương trình đào tạo nghiên cứu sinh và thạc sĩ KHXH-NV nên được cải cách triệt để theo hướng đổi mới phương pháp và công cụ nghiên cứu.
Đặc biệt, tăng cường năng lực nghiên cứu thực chứng, phương pháp định lượng và khả năng phân tích dữ liệu lớn. Cùng với đó, là khuyến khích nghiên cứu liên ngành giữa KHXH-NV với KH-CN và kỹ thuật, đồng thời tăng cường yếu tố hội nhập quốc tế thông qua học tập và hợp tác nghiên cứu tại nước ngoài trong thời gian đào tạo.
Ở tầm rộng hơn, để hiện thực hóa định hướng này, các chuyên gia cho rằng nên có cơ chế thu hút học giả quốc tế và trí thức Việt Nam ở nước ngoài tham gia lâu dài vào hoạt động đào tạo, nghiên cứu. Trong đó, các đại học trọng điểm có thể đóng vai trò hạt nhân, thí điểm mô hình phát triển nguồn nhân lực tích hợp, gắn kết giữa đào tạo, nghiên cứu và hợp tác quốc tế.
Trong khi đó, GS-TS Tạ Ngọc Tấn, nguyên Giám đốc Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, nguyên Phó Chủ tịch Thường trực Hội đồng Lý luận Trung ương, nhấn mạnh, để KHXH-NV phát huy đầy đủ vai trò của mình, yêu cầu hàng đầu đặt ra là phải tiếp tục hoàn thiện thể chế và cơ chế phát triển của lĩnh vực khoa học này. Trong bối cảnh KH-CN, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đang trở thành những động lực quan trọng của phát triển, việc xây dựng một môi trường thuận lợi cho sự phát triển của KHXH-NV có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.
* GS-TS VÕ KHÁNH VINH
Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam:
Nâng cao trách nhiệm tư tưởng của trí thức KHXH-NV
Đội ngũ trí thức KHXH-NV là lực lượng nòng cốt trong việc nghiên cứu, phát triển lý luận và cung cấp các luận cứ khoa học cho quá trình hoạch định chính sách và quản trị phát triển. Vì vậy, việc xây dựng và phát triển đội ngũ trí thức KHXH-NV có ý nghĩa chiến lược đối với sự phát triển của đất nước. Trong bối cảnh chuyển đổi số, đội ngũ trí thức KHXH-NV cần được đào tạo theo hướng liên ngành, kết hợp giữa tri thức KHXH-NV với các lĩnh vực khoa học dữ liệu, công nghệ thông tin và phân tích chính sách.
Một yêu cầu quan trọng khác là nâng cao trách nhiệm xã hội và trách nhiệm tư tưởng của giới trí thức. Trí thức KHXH-NV không chỉ là những nhà nghiên cứu khoa học mà còn là những chủ thể có vai trò định hướng tư tưởng và giá trị trong xã hội. Vì vậy, việc phát huy vai trò của trí thức trong việc bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng và thúc đẩy sự phát triển của đất nước là một nhiệm vụ cần được đặc biệt chú ý.
* Ông TRẦN QUỐC CƯỜNG
Vụ trưởng Vụ KHXH-NV và Tự nhiên, Bộ Khoa học và Công nghệ:
Chuyển sang mô hình quản trị hiện đại dựa trên kết quả
Trong giai đoạn phát triển mới, KHXH-NV cần được đặt vào đúng vị trí là nền tảng tư duy, năng lực chiến lược của quốc gia. Đột phá trong KHXH-NV không chỉ là tăng đầu tư hay mở rộng quy mô, mà là đổi mới căn bản cách nhà nước tổ chức, quản lý và sử dụng tri thức xã hội.
Công tác quản lý nhà nước đối với KHXH-NV cần tiếp tục được đổi mới căn bản theo hướng xây dựng thể chế kiến tạo phát triển, chuyển từ mô hình quản lý hành chính sang mô hình quản trị hiện đại. Đồng thời, tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách về tài chính; phát triển đội ngũ trí thức có trình độ cao, bản lĩnh chính trị vững vàng và năng lực hội nhập quốc tế; đẩy mạnh chuyển đổi số trong tổ chức và quản lý hoạt động nghiên cứu...
* Đồng chí NGUYỄN VIỆT LONG
Phó Trưởng Ban Tuyên giáo và Dân vận Thành ủy TPHCM:
KHXH-NV phải hòa trong hệ sinh thái đổi mới sáng tạo
Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị được ví như chìa khóa thể chế đã tháo gỡ nhiều điểm nghẽn, mở đường cho chiến lược phát triển toàn diện đa cực, siêu kết nối của TPHCM đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045. Hơn bao giờ hết, nghiên cứu KHXH-NV nên được quan tâm hàng đầu để đi trước một bước, không chỉ ở vai trò dự báo mà cùng đồng hành trong các quyết sách của Trung ương, của TPHCM nhằm định hình tương lai; trở thành một bộ phận không thể tách rời của hệ sinh thái KHCN và đổi mới sáng tạo.
Định hướng về 7 trụ cột trong triển khai Nghị quyết số 57-NQ/TW cùng với các giải pháp thúc đẩy mô hình liên kết “ba nhà” trong tình hình mới và dự thảo Chương trình nghiên cứu khoa học phát triển công nghệ toàn diện trên các lĩnh vực là bước đi cụ thể, khẳng định vị thế, vai trò quan trọng của KHXH-NV trong sự nghiệp phát triển nhanh, bền vững của TPHCM trong giai đoạn tới.
THANH HÙNG ghi
