Theo lão nông Phạm Văn Hồng (79 tuổi) ở làng Xuân Thành (xã Tuy An Tây), nghề nuôi ngựa nơi đây có lịch sử hàng trăm năm. Trước đây, người dân chỉ nuôi ngựa cái để thồ hàng, chở nông sản (ngựa đực rất chứng, khó thuần). Từ nhu cầu mưu sinh, người dân nghĩ ra việc tổ chức đua ngựa giữa các làng vào dịp lễ, tết để có thêm hoạt động giải trí. Trong kháng chiến chống Pháp, người nuôi ngựa Tuy An - Phú Yên lập các “đoàn mã tải”, dùng ngựa thồ lương thực, đạn dược chi viện cho chiến trường Tây Nguyên.
Đất nước thống nhất, hội đua ngựa gò Thì Thùng được khôi phục trở lại. Đi đầu trong việc này là ông Võ Văn Chín (71 tuổi, còn gọi là Chín Nhát). Khi còn là Trưởng làng Xuân Thành, ông đứng ra kêu gọi các bậc cao niên nuôi ngựa chung tay khôi phục hội đua ngựa gò Thì Thùng với mong muốn giữ lại trò chơi văn hóa truyền thống cho con cháu.
Sau đó, ông Chín cùng các lão nông, trong đó có cựu kỵ thủ Võ Ngọc, vào rừng phát lối mở đường đua, ban đầu chỉ là dải đất thẳng băng qua đồi núi. Nhóm vận động thêm bà con làng Xuân Thành góp công, góp của để phục dựng trường đua. Hàng năm, nông dân nuôi ngựa chọn ngày mùng 9 Tết Nguyên đán để mở hội đua ngựa gò Thì Thùng. Do kỵ thủ đều là nông dân nên hội đua năm nào cũng rộn ràng tiếng cười, thu hút đông đảo du khách khắp nơi đổ về trẩy hội. Đua ngựa gò Thì Thùng có 32 ngựa và kỵ thủ, tranh tài qua 8 vòng loại trên đường đua tròn để chọn 4 cặp vào chung kết. Điều khiến khán giả thích thú không chỉ là tốc độ mà còn ở những tình huống ngẫu hứng. Nhiều “cô ngựa” quanh năm quen ruộng đồng, khi ra giữa biển người ồn ã thì chùn bước, chạy vòng vèo khiến kỵ thủ mướt mồ hôi...
Những năm gần đây, lễ hội đua ngựa gò Thì Thùng được địa phương quy hoạch lại trường đua, trở thành sân chơi mở rộng của nông dân nuôi ngựa khắp miền Trung - Tây Nguyên.
Ở hội đua ngựa gò Thì Thùng, những năm gần đây, những kỵ thủ nông dân thuộc đoàn An Hiệp (xã Ô Loan, Đắk Lắk) là lực lượng hùng hậu và đoạt giải nhiều nhất. Trong đoàn, lão tướng Nguyễn Hữu Chi (75 tuổi, thôn Mỹ Phú 2, xã Ô Loan) là bậc thầy đua ngựa. Ông từng là võ sĩ quyền Anh tự do. Từ năm 1979, ông theo nghiệp nuôi ngựa, nối tiếp truyền thống 3 đời của gia đình và đã giành giải nhất tại trường đua Phú Thọ. Ông Chi còn được xem như “bác sĩ” của làng nuôi ngựa. Ông tâm sự, nuôi 1 con ngựa đua giỏi cần kiên nhẫn, biết “lấy nhu thắng cương”. Nông dân ở gò Thì Thùng thường chọn ngựa cái vì dễ thuần, ít nóng nảy, phù hợp với kỵ thủ nghiệp dư. Ngựa đua giỏi cũng thể hiện ở tướng mạo, khí chất, nhưng quan trọng nhất vẫn là sự hòa hợp giữa người và ngựa. Hiện ông Chi sở hữu 3 “cô ngựa” đều đặt tên Hồng (8 tuổi, theo màu lông) và nhiều năm qua, liên tục giành các giải cao tại hội đua ngựa gò Thì Thùng. Ngoài trường đua, ngựa ở gò Thì Thùng nay còn tham gia làm du lịch. Ba “cô ngựa Hồng” của ông Nguyễn Hữu Chi hiện phục vụ tại khu du lịch Gành đá đĩa, đưa du khách dạo chơi giữa hoa cỏ, đồng xanh.
Đua ngựa gò Thì Thùng đã trở thành một nét văn hóa đặc trưng của vùng đất Nam Trung bộ. Mong muốn của ông Chi là “tỉnh tiếp tục quan tâm gìn giữ, xây dựng trung tâm đào tạo, chuyển giao kỹ thuật, quy hoạch vùng nuôi bài bản, an toàn để bảo tồn văn hóa đua ngựa gò Thì Thùng; xây dựng trường đua ngựa chuyên nghiệp, tạo sản phẩm du lịch đặc trưng, thu hút du khách trong nước và quốc tế”.
