LTS: Hàng triệu lao động tự do đang góp sức vào hoạt động kinh tế - xã hội, nhưng không ít người vẫn đứng ngoài hoặc chỉ được bảo vệ một phần bởi hệ thống an sinh. Thu nhập bấp bênh, việc làm thiếu ổn định, khó tiếp cận bảo hiểm và thiếu tích lũy khiến một biến cố về sức khỏe, tai nạn hay việc làm cũng có thể đẩy cả gia đình vào khó khăn. Quốc hội đang xem xét hoàn thiện chính sách bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp đối với những loại hình việc làm mới. Loạt bài “Bệ đỡ an sinh cho lao động tự do” nhận diện những khoảng trống cần sớm được lấp đầy, làm rõ trách nhiệm của các bên và gợi mở giải pháp bảo vệ phù hợp hơn với đặc điểm việc làm, khả năng đóng góp của người lao động.
Nhiều lao động tự do tại TPHCM phải làm việc liên tục nhưng vẫn khó có thể tích lũy, tạo khoản dự phòng. Chỉ một lần phải nghỉ việc, nguồn thu của cả gia đình có thể bị đứt quãng.
Cạn sức vẫn không dám nghỉ
“Có ngày tôi chỉ ngủ 4-5 tiếng, thời gian còn lại phải chạy ngoài đường mới có được thu nhập đủ sống”, chị Lê Thị Tuyết Hoa (35 tuổi, ngụ phường Bình Tân), tài xế xe ôm công nghệ, bộc bạch.
Tám năm trước, chị là công nhân của một nhà máy, nhưng sau đó phải xin nghỉ để lo cho con gái đầu thường xuyên đau ốm. Chuyển sang chạy xe công nghệ, chị nhận ra công việc này cũng không giúp chị chủ động được thời gian chăm sóc gia đình.
Nếu thường xuyên tắt ứng dụng, từ chối hoặc hủy cuốc đặt xe, số chuyến nhận được có thể giảm. Nhiều hôm gần giờ đón con, chị được điều hướng chuyến xa, muốn hủy nhưng lo mất thưởng. Đang mang thai, chị vẫn chạy ít nhất 10 giờ/ngày để duy trì thu nhập hơn 10 triệu đồng/tháng.
Áp lực càng lớn khi chị không tham gia bảo hiểm xã hội (BHXH) nên sẽ không được hưởng bất cứ chế độ thai sản nào, phải cố gắng dành dụm tiền ngay từ lúc này.
Ở phường Bình Lợi Trung (TPHCM), vợ chồng chị Nguyễn Thị Quý (SN 1983) đã hơn 8 năm gắn bó với nghề thu gom rác dân lập, ngày làm việc thường bắt đầu từ 7 giờ sáng.
Sau khi đưa các con đến lớp, hai vợ chồng đến chung cư Mỹ Đức, phường Thạnh Mỹ Tây, kéo từng thùng rác, phân loại, thu gom rồi tiếp tục đến những điểm khác. Nhiều hôm xe vận chuyển rác đến muộn, vợ chồng chị Quý trở về nhà khi đã 20-21 giờ.
Các con của chị Quý đều đi học tại lớp tình thương nên gia đình không phải trả học phí. Tuy nhiên, những khoản ăn uống, sinh hoạt còn lại gần như trông cả vào công việc thu gom rác, với tổng thu nhập của hai vợ chồng khoảng 13-14 triệu đồng/tháng. Dù biết với mức thu nhập này sẽ khó để dành được khoản dự phòng, song vợ chồng chị Quý vẫn chưa tham gia BHXH.
Chị chưa được tư vấn hay giới thiệu về BHXH nên không biết tham gia như thế nào. Điều chị Quý mong muốn nhất hiện nay là những người thu gom rác dân lập được hỗ trợ bảo hiểm lao động, BHXH để khi không còn đủ sức làm việc, họ vẫn có chế độ lương hưu.
Ông Phùng Thái Quang, Phó Chủ tịch Liên đoàn Lao động TPHCM, nhận định, các loại hình việc làm đã thay đổi rất nhanh nhưng những thiết chế bảo vệ người lao động có thể chưa thay đổi kịp.
Lao động tự do, lao động qua nền tảng số làm việc rất nhiều giờ, có thu nhập thường xuyên nhưng cũng đối mặt nhiều rủi ro trong quá trình làm việc. Do đó, cần nghiên cứu cơ chế bảo hiểm phù hợp với đặc điểm thu nhập và việc làm.
Cần có sự phối hợp của Nhà nước, công đoàn, cơ quan BHXH, doanh nghiệp và người lao động để đảm bảo mạng lưới an sinh. Công đoàn tiếp tục nghiên cứu những mô hình chăm lo, tư vấn và hỗ trợ phù hợp hơn đối với tài xế xe công nghệ và rộng hơn là đối với những người lao động trong các mô hình việc làm mới.
Cơ chế bảo vệ chưa theo kịp
Với người lao động tự do, mỗi ngày nghỉ không đơn thuần là bớt một ngày làm việc, mà có thể đồng nghĩa với việc mất khoản tiền thuê nhà và lo cho việc ăn uống, học phí của con cái.
Nỗi lo ấy hiện rõ trong căn phòng trọ chưa đến 10m2 trên đường Đoàn Kết, phường Tân Sơn Nhì, nơi bà Nguyễn Thị Lan (làm nghề nhặt phế liệu) sống cùng cháu ngoại đang học tiểu học. Chiều muộn, bà Lan trở về trên chiếc xe đạp cũ, phía sau chở bao phế liệu góp nhặt cả ngày.
Chẳng kịp ngơi nghỉ, bà trút vội đống ve chai vừa nhặt nhạnh được xuống khoảng nền đất trước dãy phòng trọ ẩm thấp. Đôi bàn tay chằng chịt vết chai sần thoăn thoắt phân loại từng thứ: vỏ lon bia đạp bẹp dồn sang một góc, chai nhựa xếp riêng, từng mảnh bìa carton được vuốt phẳng để gom cân cho vựa. Cháu ngoại đi học về cũng sà vào giúp bà gỡ nắp chai, xếp giấy vụn...
Người con gái, chỗ dựa của bà Lan, đã qua đời vì ung thư. Làm nghề nhặt ve chai, đến tuổi này, bà không có lương hưu hay nguồn trợ cấp cố định. Mỗi ngày, bà đạp xe rạc cẳng chỉ đổi lại được vài chục ngàn đồng tiền lẻ, bữa ăn của hai bà cháu luôn trong cảnh “tới đâu hay tới đó”.
“Nếu không có sự cưu mang của xóm giềng, các nhà hảo tâm, hai bà cháu khó lòng trụ lại giữa đất này”, bà Lan chia sẻ. Tuổi cao, sức khỏe yếu, có buổi sáng bà mệt lả nhưng vẫn phải gượng dậy đi làm.
Hiện tại, bà Lan có thẻ bảo hiểm y tế, phần nào giảm nỗi lo khám chữa bệnh. Tuy nhiên, bà không khỏi lo lắng khi sức lao động ngày càng cạn kiệt, chưa biết gắng gượng mưu sinh được bao lâu, nếu không có lương hưu thì tương lai của cháu ngoại sẽ rất khó khăn.
Theo Cục Thống kê (Bộ Tài chính), 9 tháng năm 2026, cả nước có 52,7 triệu người có việc làm; trong đó 32,4 triệu người làm việc phi chính thức, chiếm 61,5%. Tỷ lệ này giảm so với cùng kỳ năm trước, nhưng vẫn cao.
Theo Liên đoàn Lao động TPHCM, hiện thành phố có gần 8 triệu lao động, trong đó khoảng 30% là lao động phi chính thức, với nhiều hình thức việc làm linh hoạt như tài xế công nghệ, người giao hàng, thu gom rác dân lập, bán vé số, thợ xây dựng, người giúp việc, thợ làm tóc...
Những công việc ấy tạo ra thu nhập cho người lao động, phục vụ nhu cầu của hàng triệu cư dân và đóng góp vào hoạt động kinh tế. Tuy nhiên, sự linh hoạt trong tổ chức việc làm cũng đi kèm những bất cập về quan hệ lao động, thu nhập và cơ chế bảo vệ.
Theo TS Nguyễn Nữ Nguyệt Anh, Phó trưởng Khoa Công tác xã hội - Nhân học - Xã hội học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia TPHCM), Luật BHXH hiện hành đã giảm thời gian đóng tối thiểu hưởng lương hưu xuống 15 năm và bổ sung trợ cấp thai sản cho BHXH tự nguyện, nhưng khu vực này vẫn chưa có chế độ ốm đau hay trợ cấp thất nghiệp.
Khoảng cách giữa nhu cầu có tiền duy trì cuộc sống khi nghỉ việc và quyền lợi hưu trí dài hạn vẫn là khoảng trống lớn. Do đó, kỳ vọng về việc người dân chuẩn bị cho tuổi già phải đi đôi với điều kiện thực tế để họ thực hiện.
* TS HUỲNH THANH ĐIỀN, Trường Đại học Nguyễn Tất Thành:
Không chuyển hết rủi ro sang người lao động
Cần lưu ý nguy cơ bên sử dụng lao động dùng tên gọi “đối tác” hay “lao động tự do” để né tránh nghĩa vụ bảo hiểm, chuyển rủi ro về phía người lao động. Người lao động phải làm việc nhiều giờ để bù đắp chi phí nhưng chưa được bảo vệ tương xứng.
Nếu thiếu cơ chế ràng buộc trách nhiệm của doanh nghiệp, hệ lụy có thể bộc lộ rõ hơn trong 10-20 năm tới. Qua tuổi sung sức mà không có lương hưu, thiếu bảo đảm về chăm sóc sức khỏe, người lao động có nguy cơ rơi vào cảnh nghèo kéo dài. Áp lực trợ giúp xã hội và chăm sóc y tế cũng tăng lên đối với ngân sách thành phố.
Các đơn vị sử dụng lao động cần thực hiện trách nhiệm giao kết hợp đồng, đóng bảo hiểm bắt buộc và bảo đảm an toàn nghề nghiệp theo quy định một cách chặt chẽ hơn. Cần tránh sử dụng hình thức hợp tác để chuyển hết trách nhiệm bảo vệ sang người trực tiếp làm việc. Sự phát triển của những mô hình kinh doanh mới cần đi cùng trách nhiệm đối với người lao động.
* Ông LÊ HOÀNG QUỐC VINH, Chủ tịch Nghiệp đoàn Cắt, uốn tóc TPHCM:
Giải pháp sát thực tiễn nghề nghiệp
Đặc thù nghề làm tóc đặt ra khó khăn trong bảo đảm an sinh cho cả chủ cơ sở và người lao động. Nhiều tiệm hoạt động theo mô hình khoán doanh thu, chia tiền theo sản phẩm.
Người có tay nghề nhận việc, chia tỷ lệ phần trăm theo dịch vụ cắt, uốn, nhuộm, được gọi là “đối tác” kinh doanh thay vì người làm công. Các bên không xác lập hợp đồng lao động chính thức, không tham gia BHXH.
Cơ quan quản lý lao động và ngành thuế tại cơ sở cần phối hợp rà soát, phân biệt hợp tác chia doanh thu với quan hệ lao động thực tế, ngăn ngừa việc né tránh nghĩa vụ bằng hình thức khoán việc. Chính quyền cấp xã cần có tổ công tác trực tiếp đến từng tuyến phố, từng tiệm làm tóc để phổ biến về quyền lợi bảo hiểm y tế, BHXH, hướng dẫn người lao động tham gia.
Cùng với đó, tổ chức công đoàn cấp trên nghiên cứu hỗ trợ mặt bằng sinh hoạt, mở lớp đào tạo tay nghề miễn phí và hỗ trợ thông tin, giúp nghiệp đoàn trở thành chỗ dựa cho người lao động. Sự hỗ trợ phải gắn với điều kiện hoạt động của từng nhóm nghề, giúp họ vừa duy trì sinh kế, vừa có điều kiện tham gia an sinh.
