Ngày 29-9, tại Hội thảo về Kế hoạch chuyển đổi cho các ngành khó giảm phát thải carbon do Hiệp hội Doanh nghiệp châu Âu tại Việt Nam (EuroCham) tổ chức, nhiều ý kiến cho rằng lợi thế thuế quan đang đi cùng sức ép ngày càng lớn về tiêu chuẩn môi trường.
Theo EuroCham, sau 6 năm EVFTA có hiệu lực, thương mại Việt Nam - EU đạt 383,8 tỷ USD, chiếm 42,6% tổng kim ngạch thương mại hai bên trong hơn ba thập niên. Khi EVFTA bước sang năm thứ 7, EU hoàn tất lộ trình tự do hóa thuế quan, đưa 99% hàng xuất khẩu Việt Nam vào diện tiếp cận thị trường miễn thuế theo cam kết. Tuy nhiên, khả năng tận dụng dư địa này ngày càng phụ thuộc vào việc đáp ứng các yêu cầu về môi trường, truy xuất nguồn gốc và phát thải.
Ông Jean-Jacques Bouflet, Phó Chủ tịch EuroCham, cho biết Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) của EU đã bước vào giai đoạn chính thức từ ngày 1-1-2026. CBAM hiện áp dụng đối với các nhóm hàng xi măng, sắt thép, nhôm, phân bón, điện và hydro.
Theo quy định của EU, cơ chế này đặt giá carbon đối với lượng phát thải hàm chứa trong một số hàng hóa nhập khẩu. Điều này đồng nghĩa bên cạnh nguyên liệu, năng lượng, lao động và logistics, carbon đang trở thành một yếu tố tác động trực tiếp đến giá thành. Sức ép cũng lan ngược vào chuỗi sản xuất khi doanh nghiệp châu Âu yêu cầu nhà cung cấp chứng minh dữ liệu về nguyên liệu, năng lượng và phát thải.
Trước áp lực này, một số doanh nghiệp đã chuyển đổi sản phẩm và công nghệ. Bà Võ Thái Xuân Thủy, Giám đốc Marketing và Phát triển bền vững Fico-YTL Cement, cho biết doanh nghiệp đã phát triển dòng xi măng EcoCem có mức phát thải thấp hơn khoảng 30%-70% so với xi măng portland truyền thống; năm 2027 dự kiến đầu tư khoảng 300 tỷ đồng cho nền tảng đồng xử lý và các hạng mục công nghệ.
Ở trong nước, hạ tầng quản lý carbon cũng đang từng bước hình thành. Quyết định 13/2024/QĐ-TTg đã cập nhật danh mục các lĩnh vực, cơ sở phát thải khí nhà kính phải thực hiện kiểm kê, tạo cơ sở để doanh nghiệp xác định và quản lý phát thải.
Theo bà Phạm Liên Anh, Trưởng Chương trình Tư vấn Cải cách và Nghiên cứu Kinh tế Việt Nam, Lào, Campuchia của IFC, doanh nghiệp cần chuyển yêu cầu giảm phát thải carbon thành kế hoạch đầu tư cụ thể. Trước hết phải kiểm kê, xây dựng dữ liệu phát thải và xác định những công đoạn phát thải lớn; từ đó lựa chọn công nghệ, nguyên liệu, năng lượng phù hợp và lượng hóa chi phí, hiệu quả giảm phát thải cũng như nhu cầu vốn cho từng dự án.
Khi carbon ngày càng tác động đến giá thành và điều kiện tiếp cận thị trường, khả năng đo được phát thải, giảm được carbon và chứng minh kết quả chuyển đổi sẽ trở thành một phần năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp, tác động trực tiếp đến khả năng giữ đơn hàng và thị phần xuất khẩu.
