Có cả tủ sách nhưng không có thời gian đọc, thích một cuốn sách nhưng lại không được mua là thực tế phổ biến ở nhiều gia đình. Tại tọa đàm do NXB Kim Đồng phối hợp với khoa Viết văn, Báo chí (Trường Đại học Văn hóa Hà Nội) tổ chức mới đây, câu chuyện đọc sách của thiếu nhi hiện lên dưới góc nhìn đa chiều, sinh động.
Khi người lớn chọn sách thay con
TS Trần Thị Hồng Liễu, Phó trưởng khoa Viết văn, Báo chí, Trường Đại học Văn hóa Hà Nội, chia sẻ, con chị đang học lớp 9, có khả năng cảm thụ văn chương tốt và rất mê sách. Tủ sách gia đình không thiếu những tác phẩm kinh điển như Cây cam ngọt của tôi hay Hoàng tử bé. Nhưng trước guồng quay của lịch học chính khóa, học thêm và áp lực thi vào lớp 10 trường công lập, thời gian dành cho trang sách của con gần như bằng không.
“Con có yêu thích đọc không? Có. Con có cảm thụ được văn chương không? Có. Nhưng đọc vào lúc nào bây giờ? Lượng bài tập khổng lồ khiến các con không có thời gian để đọc. Nhiều khi thấy con thèm mở một trang sách ra đọc mà không thể, tôi cũng không biết phải làm sao”, chị Hồng Liễu bộc bạch.
Cuối cùng, chị động viên con tạm gác sở thích, đợi qua kỳ thi rồi đọc. Có sách, có mong muốn đọc, nhưng thiếu hụt thời gian, một khoảng trống khiến việc duy trì thói quen đọc trở nên quá gian nan.
Ở một góc nhìn khác, TS Mai Anh Tuấn, Trưởng bộ môn Viết văn, Trường Đại học Văn hóa Hà Nội, chỉ ra sự can thiệp khá sâu của người lớn vào không gian đọc của trẻ, từ việc chỉ định đầu sách đến áp đặt cách cảm nhận tác phẩm. Chúng ta đang có những thiết chế khiến cho sự đọc một cách tự nhiên của trẻ em dần bị bào mòn.
Trong nhà trường, đọc sách đôi khi bị trói buộc vào kiểm tra, đánh giá. Tại gia đình, cha mẹ dễ biến thành người phán quyết cuốn nào “nên đọc”, cuốn nào “không nên”, hoặc đòi hỏi sách phải chịu thêm gánh nặng bài học đạo đức rõ ràng. Sự áp đặt ấy vô tình biến việc đọc từ niềm vui, sự tò mò tự nhiên thành nhiệm vụ được giao sẵn. Thậm chí, tư duy này còn ảnh hưởng ngược lại người sáng tác.
Theo ông Mai Anh Tuấn, người lớn thường muốn nhân vật phải ngoan ngoãn, tròn trịa, trong khi trẻ em lại cần những nhân vật có cá tính, biết sai, biết va vấp và tự trưởng thành như góc nhìn trong trẻo của Trần Đăng Khoa trong Góc sân và khoảng trời, hay sự giản dị, nhẹ nhàng của Totto-chan bên cửa sổ của nhà văn Kuroyanagi Tetsuko (Nhật Bản).
Đưa trẻ rời màn hình bằng sự thấu hiểu
Điện thoại, máy tính bảng hay những video ngắn đang chiếm phần lớn thời gian giải trí của trẻ em. Thế nhưng, cấm đoán triệt để lại không phải cách hay, bởi ngay người lớn nhiều lúc cũng khó rời mắt khỏi màn hình. Thay vì ngăn cấm, bài toán đặt ra là người viết và người làm sách phải làm sao để trang sách đủ sức hút, khiến trẻ tự tìm đến.
Theo nhà văn Phạm Thu Hà, cách tự nhiên nhất là bắt đầu từ chính những gì trẻ đang thích. Nếu con mê một bộ phim hoạt hình hay một nhân vật trên mạng, cha mẹ và người làm sách có thể tìm những cuốn sách có nội dung liên quan hoặc tác phẩm gốc của bộ phim đó. Mở ra một nhịp cầu từ đúng mối quan tâm sẵn có sẽ giúp việc đọc ở trẻ diễn ra nhẹ nhàng, không biến thành một yêu cầu gượng ép.
Đôi khi, tình yêu sách được nhen nhóm từ những khoảnh khắc rất đỗi giản dị, như hình ảnh người mẹ kiên nhẫn nắm tay con dạo bước qua các gian hàng tại hội sách, hay không khí ấm áp được thắp lên suốt hơn một thập niên qua ở Câu lạc bộ Đọc sách cùng con do TS Nguyễn Thụy Anh sáng lập.
Từ góc nhìn của người làm xuất bản, bà Vũ Thị Quỳnh Liên, Phó Giám đốc - Tổng Biên tập NXB Kim Đồng, nhấn mạnh, điều cốt lõi là phải giữ được sự cân bằng giữa tính giải trí và giá trị giáo dục. Một cuốn sách trước hết phải đủ sức cuốn hút để trẻ tự tay mở ra, rồi mới có thể tự nhiên trao gửi những bài học sâu sắc cho lứa tuổi.
Bàn về quyền chọn sách, nhà văn Nhật Phi đưa ra hình ảnh so sánh dí dỏm: “Sách dành cho trẻ như một mâm cơm. Những món ăn được đặt lên bàn trước hết phải bảo đảm chất lượng, dinh dưỡng. Và nếu các món đều tốt thì hãy để trẻ tự do chọn món mình thích. Đừng nghĩ trẻ con không thể tiếp nhận những thông điệp của người lớn; thậm chí có những điều rất trẻ con nhưng người lớn phải suy nghĩ cả đời. Người viết cứ kể một câu chuyện chân thành, người lớn cứ chuẩn bị một mâm sách tốt, rồi hãy để trẻ tự do lựa chọn”.
