Từ chênh lệch mức phí đến chính sách thống nhất
Sau khi TPHCM mở rộng địa giới hành chính, việc thống nhất chính sách phí thư viện giữa các khu vực của TPHCM bộc lộ nhiều khác biệt. Tại Thư viện Khoa học tổng hợp TPHCM (phường Bến Thành), mức phí hiện hành là 20.000 đồng/thẻ/năm đối với thẻ đọc và thẻ mượn.
Trong khi đó, Bảo tàng - Thư viện Bà Rịa - Vũng Tàu (phường Bà Rịa) áp dụng mức 10.000-20.000 đồng/thẻ/năm tùy độ tuổi, riêng Thư viện Bình Dương (phường Phú Lợi) đã áp dụng mức phí 0 đồng/thẻ/năm từ lâu. Sự khác biệt này không chỉ là câu chuyện về vài chục ngàn đồng mỗi năm.
Với thư viện công cộng, mức phí là một phần trong chính sách bảo đảm cơ hội tiếp cận tri thức. Cùng sống trong một thành phố nhưng người dân ở các khu vực khác nhau lại chịu những mức phí khác nhau. Yêu cầu thống nhất chính sách là vấn đề được đặt ra.
Theo Dự thảo Đề án mức thu phí thư viện công cộng trên địa bàn do Sở VH-TT xây dựng trình lên UBND TPHCM xem xét, mức thu 0 đồng được đề xuất đối với thẻ đọc và thẻ mượn, áp dụng cho tổ chức, cá nhân có nhu cầu làm thẻ tại các thư viện thuộc phạm vi quản lý của Sở VH-TT TPHCM.
Ba đơn vị được xác định gồm: Thư viện Khoa học tổng hợp TPHCM, Thư viện Bình Dương và Bảo tàng - Thư viện Bà Rịa - Vũng Tàu.
Dự thảo cũng nhấn mạnh, việc không thu phí chỉ tập trung vào những dịch vụ thư viện cơ bản như đọc tài liệu tại chỗ và mượn tài liệu về nhà. Những dịch vụ nâng cao như cung cấp thông tin theo yêu cầu, truy cập cơ sở dữ liệu thương mại, thuê phòng học nhóm, dịch vụ chất lượng cao... có thể được thu theo biểu giá dịch vụ riêng của mỗi đơn vị.
Việc tiến tới phí thư viện 0 đồng không nên chỉ được nhìn như một quyết định về mức thu. Quan trọng hơn, đây là cơ hội để TPHCM tiếp tục định vị thư viện công cộng như một thiết chế văn hóa phục vụ cộng đồng, nơi người dân có thể tiếp cận sách, tri thức thuận lợi và bình đẳng hơn.
Không thu phí nhưng đảm bảo nguồn lực
Theo TS Thái Thu Hoài, Phó Trưởng khoa điều hành Khoa Thư viện và Xuất bản, Trường Đại học Văn hóa TPHCM, đề xuất mức thu 0 đồng/thẻ/năm là cần thiết và hợp lý. Nguồn thu phí thẻ hiện tại chỉ chiếm tỷ trọng rất nhỏ, dưới 2,6% tổng chi thường xuyên của các thư viện; trong khi chi phí hành chính cho việc thu có thể xấp xỉ hoặc vượt số tiền thu được.
Điều đáng kỳ vọng nhất của chính sách là khả năng đưa thư viện đến gần người dân hơn, nhất là học sinh, sinh viên, người lao động thu nhập thấp và thiếu nhi. Trong bối cảnh văn hóa đọc chịu sự cạnh tranh mạnh mẽ của các loại hình giải trí khác, một cánh cửa thư viện rộng mở hơn có thể trở thành động lực để hình thành thói quen đọc và học tập trong cộng đồng.
Tuy nhiên, chính sách 0 đồng cũng đặt ra bài toán về nguồn lực. Trong văn bản góp ý gửi đến Sở VH-TT TPHCM, Sở Tài chính đã thống nhất rằng đề xuất mức thu 0 đồng có cơ sở, nhưng đồng thời yêu cầu đánh giá tác động đến mức độ tự chủ tài chính của các đơn vị sự nghiệp công lập. Hồ sơ cũng phải bổ sung số thu phí hiện hành, chi phí tổ chức thu, nhu cầu ngân sách bù đắp và nguồn bảo đảm kinh phí thực hiện.
Nhìn từ thực tế, một chính sách tốt bên cạnh hiệu quả được đo bằng số người thụ hưởng lợi ích, còn phải bảo đảm hệ thống cung cấp dịch vụ đủ năng lực đáp ứng nhu cầu tăng lên, nhất là nhu cầu về nhân sự, cơ sở vật chất và tổ chức phục vụ.
TS Thái Thu Hoài đề xuất: Nếu bạn đọc đến thư viện tăng, đó sẽ là tín hiệu tích cực, cho thấy chính sách thiết thực và đáp ứng nhu cầu xã hội. Nhưng đi kèm đó, Nhà nước cũng cần có cơ chế để bảo đảm kinh phí hoạt động thường xuyên, có thể là theo mô hình “miễn phí dịch vụ cơ bản - thu phí dịch vụ giá trị gia tăng”.
Ngoài ra, có thể đẩy mạnh xã hội hóa, huy động nguồn lực từ doanh nghiệp, tổ chức và ứng dụng công nghệ để tối ưu vận hành. Việc áp dụng mức thu 0 đồng giúp xóa bỏ hoàn toàn rào cản tài chính, bảo đảm quyền tiếp cận tri thức và dịch vụ thư viện công cộng một cách bình đẳng, công bằng cho mọi tầng lớp nhân dân, đặc biệt là học sinh, sinh viên, người lao động thu nhập thấp và các em thiếu nhi. Đây là bước đi để đưa thư viện đến gần người dân nhằm phát triển văn hóa đọc trong cộng đồng.
