* PHÓNG VIÊN: Xin ông cho biết Luật Phát triển đô thị cùng các nghị quyết về quy hoạch, quản lý, khai thác không gian ngầm được HĐND TPHCM ban hành có ý nghĩa như thế nào đối với sự phát triển của TPHCM?
- Tiến sĩ khoa học - Kiến trúc sư NGÔ VIẾT NAM SƠN: Trong bối cảnh quỹ đất khu vực trung tâm ngày càng hạn chế, thành phố phải giải quyết đồng thời tình trạng ùn tắc giao thông, thiếu bãi đậu xe và nhu cầu phát triển hạ tầng kỹ thuật. Quy hoạch không gian ngầm bài bản sẽ tạo thêm điều kiện để xử lý những vấn đề này.
Không gian ngầm có vai trò quan trọng đối với phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng (TOD), trước hết là tạo sự kết nối thuận tiện với hệ thống metro, đặc biệt là những khu vực đầu mối giao nhau giữa nhiều tuyến.
Khi các tầng ngầm, nhà ga và công trình xung quanh được tổ chức thành mạng lưới, hiệu quả sử dụng không gian đô thị sẽ cao hơn; đồng thời mở ra cơ hội sắp xếp đồng bộ hệ thống điện, viễn thông, cấp thoát nước, giao thông và đường hầm kỹ thuật..., qua đó khắc phục những chồng chéo lâu nay.
* Không gian ngầm được tổ chức như thế nào để mang lại sự thuận tiện cho người dân?
- Tổ chức không gian ngầm phải hướng đến việc xây dựng mạng lưới đi bộ ngầm thuận tiện, kết nối tầng ngầm các cao ốc và nhà ga metro. Khi đó, người dân có thể đi lại giữa các công trình và tiếp cận dịch vụ mà không phải di chuyển lên, xuống liên tục.
Không gian ngầm mở ra cơ hội phát triển dịch vụ đa chức năng, hình thành không gian cho cộng đồng bổ trợ cho những hoạt động trên mặt đất. Trong điều kiện của TPHCM, các tuyến đi bộ ngầm được thiết kế phù hợp có thể giúp người dân tránh nắng, mưa và tiếp cận metro thuận tiện hơn.
* Và có thể giải quyết những vấn đề lớn hơn về hạ tầng đô thị, như tình trạng ngập cục bộ hiện nay chẳng hạn?
- Đúng vậy, những khu vực thiếu không gian điều tiết có thể nghiên cứu bố trí hồ điều tiết ngầm, thu nước khi mưa lớn rồi thoát dần ra hệ thống sông, rạch. Giải pháp này phải được tính toán trong tổng thể thoát nước, chống ngập của khu vực. Ở những công trình được thiết kế phù hợp, còn có thể tính đến chức năng trú ẩn cho người dân trong tình huống khẩn cấp.
* Cụ thể với TPHCM, tổ chức không gian ngầm phải bắt đầu từ đâu, thưa ông?
- Các công trình cao tầng quy mô lớn trong khu vực quy hoạch mạng lưới ngầm phải có phương án kết nối không gian ngầm. Nếu hệ thống chung chưa hình thành thì ít nhất phải dành vị trí, cửa ra lối ngầm chờ sẵn để kết nối khi có điều kiện. Giai đoạn đầu, khi mạng lưới chưa hoàn chỉnh, hiệu quả khai thác có thể chưa cao, chính quyền cần có chính sách hỗ trợ phù hợp để tạo lập các kết nối ban đầu.
Bên cạnh đó, cần có nền tảng pháp lý phân định rõ không gian ngầm công cộng (nằm dưới đường, đất công phục vụ nhu cầu chung), không gian bán công cộng (nằm trong khu đất tư nhân nhưng tham gia mạng lưới đi bộ công cộng) và không gian tư nhân (chỉ phục vụ hoạt động nội bộ của tòa nhà). Với phần không gian có chức năng kết nối công cộng hoặc bán công cộng, phải làm rõ thời gian mở cửa, trách nhiệm quản lý, vận hành và chi phí liên quan.
Cũng cần có cơ chế dành quỹ đất cho không gian kết nối ngầm như hành lang kỹ thuật, gắn với mạng lưới metro, xe buýt, xe đạp công cộng, taxi và các lối đi bộ, quảng trường trên mặt đất; đồng thời số hóa dữ liệu, có kịch bản ứng phó sự cố như ngập nước, cháy nổ... Việc tổ chức không gian ngầm phải đáp ứng cả nhu cầu của từng công trình lẫn nhu cầu kết nối chung.
Không gian ngầm sẽ hiệu quả nhất ở những nơi có nhu cầu đi bộ, khả năng kết nối giao thông công cộng, đặc biệt là quanh nhà ga metro. Kế đến là những khu vực có các phức hợp cao tầng, có khối đế dịch vụ thương mại, khối đế ngầm, dịch vụ xe và khối tháp.
Thành phố nên xây dựng bảng chấm điểm có tiêu chí để đánh giá, xác định thứ tự ưu tiên, có tính thêm các yếu tố như mật độ giao thông, bãi đậu xe, nhu cầu đi bộ, tình trạng ngập nước... Khu vực càng có nhiều nhu cầu giao thoa chính là cơ hội để không gian ngầm phát huy hiệu quả.
* TPHCM cần ưu tiên những việc gì trong giai đoạn đầu hình thành hệ thống không gian ngầm?
- Trước hết, thành phố cần chuẩn bị quy hoạch không gian ngầm tổng thể, trong đó có phân kỳ thực hiện, ưu tiên cho những khu vực có nhu cầu cấp thiết. Quy hoạch chi tiết dựa trên dữ liệu về địa chất, hiện trạng công trình và hạ tầng kỹ thuật, nguy cơ sụt lún và ngập. Công việc liên quan nhiều lĩnh vực, đòi hỏi sự phối hợp đa ngành ngay từ đầu.
Tiếp đến, xây dựng bản đồ số không gian ngầm ba chiều, tích hợp hệ thống thông tin địa lý (GIS). Dữ liệu phải thể hiện mạng lưới metro, cống thoát nước, công trình chống ngập, điện, viễn thông, cấp nước hiện hữu và kế hoạch phát triển, ngầm hóa trong tương lai.
Thành phố cần xây dựng bộ quy chuẩn kết nối ngầm đồng bộ, đặc biệt là khả năng tiếp cận của người khuyết tật, người cao tuổi, trẻ em; yêu cầu chống ngập, phòng cháy, chữa cháy, thoát nạn. Một yếu tố quan trọng khác là xác định một đầu mối quản lý chung, tích hợp cho 3 tầng không gian ngầm, mặt đất, trên cao.
HĐND TPHCM đã ban hành Nghị quyết 55/2026/NQ-HĐND quy định về lập, thẩm định, phê duyệt, phê duyệt điều chỉnh quy hoạch không gian ngầm trên địa bàn TPHCM và Nghị quyết 58/2026/NQ-HĐND quy định một số chính sách quản lý, khai thác, sử dụng không gian ngầm và phát triển công trình ngầm trên địa bàn TPHCM. Cả hai nghị quyết có hiệu lực từ ngày 1-10-2026, cụ thể hóa những nội dung tại Điều 11 Luật Phát triển đô thị.
