LTS: Không cần diễn viên hay phim trường tốn kém, công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) đang tạo ra hàng loạt phim ngắn màn hình dọc (micro-drama) với tốc độ nhanh chưa từng có. Bằng cách khai thác thói quen giải trí chớp nhoáng và tâm lý tò mò của người dùng, các nền tảng xuyên biên giới liên tục điều hướng khán giả từ xem miễn phí nhanh sang chi trả nhiều khoản phí phát sinh. Phía sau màn hình điện thoại, mô hình kinh doanh này mang lại nguồn lợi cho ai và người xem đang chịu những tác động gì về tài chính lẫn tâm lý? Phóng viên Báo SGGP phản ánh toàn cảnh qua loạt bài này.
Sau mỗi cái vuốt tay vô định trên màn hình điện thoại, đặc biệt ở giới trẻ, là những video với hình ảnh nhân vật cuốn hút đập vào mắt. Rất nhanh chóng, người xem từ chần chừ rồi dán chặt mắt vào video chỉ 1 phút nhưng là bắt đầu chuỗi câu chuyện dài hàng chục, thậm chí hàng trăm tập.
Đằng sau những đoạn phim ngắn do AI tạo ra (gọi chung là phim AI) là thuật toán giữ chân người xem được vận hành tinh vi.
Lạc vào vòng xoáy từ cái chạm tay vô tình
Khi đêm xuống, trong nhiều căn phòng ngủ, thứ ánh sáng xanh lờ mờ từ chiếc điện thoại đặt dọc chiếu lên những gương mặt chăm chú theo dõi “trai xinh, gái đẹp AI”. Đó cũng là lúc "cỗ máy" giữ chân người xem hoạt động hết công suất.
Cũng không khó để bắt gặp hình ảnh quen thuộc trong thang máy chung cư, văn phòng công sở, những bước chân đi bộ chậm rãi nơi công viên: những gương mặt “dính” chặt vào màn hình điện thoại, kèm theo âm thanh lồng tiếng vừa nghe qua đã biết ngay là phim AI.
Nằm lướt Facebook sau một ngày làm việc, Phương Mai (25 tuổi, phường Bình Đông, TPHCM) vô tình bắt gặp một đoạn phim ngắn AI về chủ đề “tổng tài”. “Câu chuyện có tiết tấu nhanh, dồn dập và cuốn hút khiến mình không thể dừng lại”, Mai kể. Chỉ với video dài 2 phút đó, thuật toán lập tức “bắt bài”.
Từ newsfeed (bảng tin) Facebook, TikTok đến YouTube của Phương Mai xuất hiện dày đặc gợi ý phim cùng thể loại. Tò mò và muốn xem cho thỏa mãn, cô cất công “truy lùng” trọn bộ trên các nền tảng...
Ngay cả với những khán giả có góc nhìn chuyên môn, sự “đọc vị” của hệ thống đề xuất nội dung cũng tạo ra lực hút khó cưỡng. Anh Trực Nguyễn (35 tuổi, phường Hạnh Thông, TPHCM), người có 2 năm theo dõi thể loại này dưới góc độ của người làm thiết kế, thừa nhận phim AI đã có bước tiến vượt bậc.
“Có thể nội dung na ná nhau, nhưng cách triển khai khiến người xem không cảm thấy nhàm chán. Những đoạn hot nhất được cắt ra để "thả câu", khiến người xem rơi vào trạng thái tò mò không cưỡng lại được”, anh Trực Nguyễn nhận định.
Cả Phương Mai lẫn anh Trực Nguyễn mới dừng ở ngưỡng “người xem miễn phí”. Nhưng trong vòng xoáy ấy, rất nhiều khán giả đã bước qua ranh giới xem thử để trả phí.
Sa lầy từ trải nghiệm ngắt quãng...
Bước chuyển hành vi của Nguyễn Thị Thanh (30 tuổi, xã Bình Hưng, TPHCM) là điển hình cho hành trình tự nguyện để bị “móc túi”. Đang say sưa với một bộ phim AI trên Facebook, đúng lúc mâu thuẫn lên đỉnh điểm thì… hết tập.
Phản xạ một cách tự nhiên, Thanh gõ tìm kiếm trọn bộ trên các mạng xã hội, nhưng chỉ nhận lại những đoạn clip vụn vặt, chất lượng trồi sụt. Nhu cầu xem bằng được thôi thúc Thanh bấm vào đường dẫn điều hướng để tải ứng dụng chuyên biệt. Và từ đây, việc xem phim bắt đầu phát sinh chi phí.
“Ban đầu quẹt thẻ theo tuần (149.000 đồng), sau đó thì quẹt theo tháng (299.000 đồng). Nếu mua theo năm được giảm 40%, còn 999.000 đồng và truy cập không giới hạn tất cả series. Muốn xem nhanh, thỏa mãn cơn ghiền chỉ có cách duy nhất là quẹt thẻ, mua xu”, Thanh than thở. Thanh cảnh báo, ứng dụng có chế độ tự động gia hạn, trừ tiền trong tài khoản liên kết nếu người dùng quên hủy.
Bản chất của mô hình thương mại này nằm ở sự kết hợp giữa mô-típ kịch bản “bẫy 60 giây” và nghệ thuật thiết kế giao diện. Các video mở đầu với 3 giây tình huống gây sốc để thu hút sự chú ý; tiếp đó, 30 giây mâu thuẫn được đẩy nhanh với những tình tiết dồn dập; đúng lúc người xem muốn biết kết quả, tập phim bị cắt ngang ở giây thứ 60 và yêu cầu trả tiền xuất hiện.
Dạo một vòng qua Threads hay Facebook, không khó để gặp những dòng cảm xúc bất lực của người xem phim AI. Họ thuộc nhiều tầng lớp: dân văn phòng, giới trẻ, người nội trợ cho đến hưu trí. Đặc biệt ở nhóm khán giả trẻ, sự cuồng nhiệt đối với phim AI không chỉ dừng lại ở tổn thất tài chính...
Một tài khoản trẻ thừa nhận: “Cuối tuần này mình đã tải 3 ứng dụng phim ngắn, mỗi cái nạp vài trăm ngàn đồng để coi phim. Sao các phim hay không ở cùng ứng dụng cho mình đỡ mất công nạp tiền”.
Một bạn khác cay đắng viết: “Tôi là nạn nhân của drama AI. Tôi biết nó xàm, tôi biết kết thúc nó sẽ thế nào, nhưng càng xem càng ghiền. Đỉnh điểm hôm trước tôi đã nạp tiền cho một ứng dụng để coi cho hết một bộ phim, và chỉ ngừng theo dõi sau khi nó tính phí lần tiếp theo”...
Theo RevenueCat (công cụ giúp các nhà phát triển ứng dụng di động làm tính năng Thu tiền/Bán gói đăng ký), số liệu tổng hợp tháng 8-2026, trong nhóm ứng dụng short drama (phim ngắn kịch tính) được phân tích, 5,5% lượt cài đặt chuyển thành khách hàng trả tiền trong 35 ngày, cao hơn mức 1,6% ở các ứng dụng giải trí khác.
Khi công nghệ rút vào bóng tối một cách vô hình, khán giả nhận về những bộ phim “khó cưỡng”, nền tảng thu về lượt xem, nhà sản xuất thu về sản phẩm có thể nhân bản vô tận, còn AI có thể tự động hóa hoặc hỗ trợ hàng loạt công đoạn. Đó mới là vòng xoáy lớn nhất của phim ngắn AI: không chỉ cuốn người xem vào sự lệ thuộc, mà đang cuốn cả ngành sản xuất vào một cuộc đua tốc độ, chi phí và số lượng.
Nguy cơ lệch chuẩn cảm xúc
Đáng lo hơn, để đạt mục tiêu “3 giây đầu gây sốc, 30 giây tăng drama”, nhiều phim AI sử dụng những mô-típ cực đoan, vượt qua các chuẩn mực ứng xử thông thường. Phổ biến là các câu chuyện con cái bất hiếu, xúc phạm cha mẹ; con chồng hãm hại mẹ kế; cha mẹ phân biệt đối xử, xô đẩy con cái vào bước đường cùng...
Nhiều phim còn khai thác trần trụi các hành vi như tát, chửi rủa giữa chốn đông người, thậm chí đầu độc, sát hại người thân vì mâu thuẫn tài sản hay ghen tuông...
Những kịch bản “mì ăn liền” tập trung dồn dập các tình tiết trả thù, bạo lực để kích thích cảm xúc. Nếu được tiêu thụ liên tục, kiểu nội dung này có thể khiến người xem quen với nhịp kích thích nhanh và khó duy trì sự chú ý với những nội dung đòi hỏi nhiều thời gian, chiều sâu.
Tiếp xúc liên tục với các hình ảnh cha mẹ - con cái hành xử vô nhân tính hoặc sát hại lẫn nhau trên màn hình dọc, khán giả trẻ rất dễ trơ lỳ cảm xúc tiêu cực, dần coi các hành vi lệch chuẩn, bạo lực gia đình là điều bình thường. Đây chính là yếu tố âm thầm làm lệch chuẩn, xói mòn đạo đức lứa tuổi thanh thiếu niên và gieo rắc sự hoài nghi, lạnh lùng trong các mối quan hệ đời thực.
Nhiều nghiên cứu y khoa đã chỉ ra, việc não bộ chưa hoàn thiện của trẻ tiếp xúc liên tục với các video AI kích thích thị giác mạnh sẽ làm tê liệt khả năng tư duy chiều sâu và triệt tiêu tính sáng tạo tự nhiên.
"Khi đã quá quen với sự thỏa mãn cảm xúc tức thì từ các phim AI, việc nhẫn nại ở lại với thực tại trở nên khó khăn hơn bao giờ hết với người trẻ. Vòng xoáy này âm thầm làm thay đổi cơ chế phản ứng trước cuộc sống: họ trở nên dễ cáu gắt, dễ đứt gãy trong các mối quan hệ và nhanh chóng bỏ cuộc chỉ vì những trở ngại thông thường", ThS-BS Nguyễn Quốc Cường, Khoa Tâm lý, Bệnh viện Nhi Đồng 2 (TPHCM), nhận định.
Một cú chạm lướt trên màn hình tưởng như chỉ tốn vài giây cùng chút ít tiền bạc. Nhưng khi hàng chục, hàng trăm cú chạm nối tiếp nhau sẽ thành cơn nghiện vô hình và cái giá phải trả không dừng lại ở những con số. Đằng sau cuộc đua "giữ chân" người xem của các thuật toán là một câu hỏi: Những phút giây chìm đắm không dứt ấy đang lấy đi điều gì từ đời thực của người xem, nhất là các bạn trẻ?
Cục Điện ảnh vừa có công văn về việc "Chấp hành quy định phổ biến phim trên không gian mạng". Trong đó đề nghị các tổ chức, cá nhân đang thực hiện hoạt động phổ biến phim trên không gian mạng có trách nhiệm khẩn trương rà soát, bảo đảm chủ thể thực hiện hoạt động phổ biến phim thuộc đối tượng quy định tại Luật Điện ảnh năm 2022, đồng thời rà soát hoạt động phổ biến phim trên các nền tảng, ứng dụng do mình quản lý, vận hành, bảo đảm tuân thủ đầy đủ quy định của pháp luật về điện ảnh và pháp luật có liên quan...
Đối với tổ chức, cá nhân được xác định có hành vi vi phạm, Cục Điện ảnh sẽ xử lý theo thẩm quyền hoặc phối hợp, chuyển thông tin, hồ sơ đến cơ quan có thẩm quyền xem xét, xử lý theo quy định pháp luật.
