Khôi phục giống lúa bản địa
Tẻ râu là giống lúa truyền thống của người Thái ở Vân Hồ, có hạt dài, cơm thơm dẻo nhưng năng suất thấp. Vì vậy, nhiều hộ chuyển sang trồng những giống cây cho hiệu quả kinh tế cao hơn. Các giống lúa bản địa khác như nếp tan, nếp tím cũng đứng trước nguy cơ mai một.
Năm 2019, Trung tâm Nghiên cứu nông lâm miền núi (ADC), Trung tâm Hợp tác phát triển Tây Bắc và Doanh nghiệp xã hội TABA phối hợp triển khai dự án phát triển chuỗi giá trị gạo tẻ râu, gắn sản xuất nông nghiệp với du lịch, trong khuôn khổ dự án GREAT do Australia tài trợ.
Chị Đinh Thị Huyền, Giám đốc Trung tâm Hợp tác phát triển Tây Bắc, cùng các đơn vị hỗ trợ kết nối người dân, trong đó phụ nữ trực tiếp sản xuất giữ vai trò nòng cốt, khôi phục giống lúa và chuyển sang canh tác không sử dụng hóa chất nông nghiệp.
Là tổ trưởng tổ sản xuất hoa bưởi, phụ trách 11 hộ, chị Vì Thị Thêu trực tiếp vận động bà con tham gia. Những vụ đầu, năng suất giảm, một số hộ thu hoạch không đạt yêu cầu nên chưa tin tưởng vào cách làm mới.
Theo chị Thêu, dù đã qua 16 buổi tập huấn, người dân vẫn cần thời gian làm quen với phương pháp canh tác mới. Đổi lại, chi phí đầu vào giảm nhờ tự sản xuất phân hữu cơ, chế phẩm phòng trừ sâu bệnh, trong khi giá bán gạo cao hơn. Nhưng cũng phải mất khoảng 1 năm, các hộ mới đồng lòng chuyển đổi.
Người dân tận dụng phân chuồng, rơm rạ và nguyên liệu sẵn có để ủ phân hữu cơ. Đến năm 2024, vùng sản xuất của hợp tác xã được chứng nhận theo tiêu chuẩn PGS (hệ thống có sự tham gia của cộng đồng trong giám sát chất lượng sản xuất hữu cơ). Gạo tẻ râu có giá bán cao hơn khoảng 2-3 lần so với gạo thông thường, tạo động lực duy trì giống lúa truyền thống.
Sau thời gian hạn chế hóa chất, giun đất, chuồn chuồn, nhện xuất hiện trở lại trên đồng ruộng; tôm, cua, cá cũng được ghi nhận nhiều hơn ở các mương nước, khe suối. Việc khôi phục giống lúa vì thế vừa góp phần gìn giữ tri thức canh tác, vừa cải thiện môi trường sản xuất.
Giữ suối cá, phát triển du lịch sinh thái
Từ năm 2014, bản Bướt thực hiện hương ước cấm các hình thức khai thác thủy sản tận diệt; người vi phạm bị phạt 20kg gạo.
Tại bản Bướt, mô hình “làng nông nghiệp di sản” được xây dựng trên nền tảng những giá trị cộng đồng vốn có. Khi di sản gắn với sản xuất và du lịch, cộng đồng có thêm sinh kế, còn phụ nữ có thêm cơ hội tham gia các hoạt động chung và chủ động hơn trong đời sống gia đình.
Chị Hà Thị Hiếm, trưởng nhóm hướng dẫn viên Hợp tác xã (HTX) Đồng Rừng, nhớ lại thời còn trẻ, chị cùng bạn bè thường ra bờ suối hóng mát, đồng thời để ý xem có ai lén bắt cá. Quy ước cộng đồng góp phần giữ gìn nguồn lợi thủy sản.
Cùng với việc giảm hóa chất trong sản xuất nông nghiệp, những dòng suối, đồng ruộng và cảnh quan bản làng dần trở thành nguồn lực phát triển du lịch. Du khách đến bản Bướt có thể gặt lúa, thu hoạch rau, bắt tôm cá, tìm hiểu cây dược liệu và trải nghiệm sinh hoạt của đồng bào Thái.
Để đón khách, người dân phải học thêm những kỹ năng mới. Chị Huyền cùng cán bộ dự án hướng dẫn bà con vệ sinh nhà cửa, chỉnh trang công trình phụ và chuẩn bị bữa ăn phục vụ khách. Hoạt động du lịch tại bản bắt đầu vận hành thực sự từ năm 2021.
Trong giai đoạn khó khăn bởi dịch Covid-19, các đơn vị liên kết vẫn hỗ trợ thu mua nông sản, giúp người dân duy trì sản xuất. Cũng trong năm 2021, HTX Đồng Rừng được thành lập, kết nối sản xuất nông nghiệp với dịch vụ ăn uống, lưu trú và trải nghiệm.
Khu lưu trú Agritage Hill (Nhà Đồi) đang tạo việc làm cho 10 lao động địa phương với mức thu nhập khoảng 5 triệu đồng/người/tháng.
Hướng đi này cũng được mở rộng sang bản Phụ Mẫu, cách bản Bướt khoảng 5km. Từ tháng 10-2024, 31 hộ dân tại đây bắt đầu được tập huấn về nông nghiệp hữu cơ và tham gia Liên nhóm PGS Phụ Mẫu.
Mô hình tập trung phát triển chè xanh hữu cơ, lạc đỏ bản địa, kết hợp với du lịch sinh thái nông nghiệp di sản. Trước đó, từ tháng 3-2022, điểm du lịch khoáng nóng Tạt Nàng ở bản Phụ Mẫu đã được tổ chức theo mô hình do phụ nữ làm chủ.
Việc kết hợp nông nghiệp di sản với du lịch được kỳ vọng tạo thêm sinh kế và tăng tính liên kết giữa các hoạt động kinh tế địa phương.
Trong quá trình chuyển đổi, phụ nữ bản Bướt không chỉ trực tiếp sản xuất mà còn vận động các hộ cùng thay đổi, tham gia tổ chức dịch vụ và kết nối các hoạt động cộng đồng. Những chuyển biến ấy cũng tác động đến việc phân chia công việc trong gia đình.
Chị Hà Thị Duyên, thành viên tổ sản xuất chè xanh và tổ bếp phục vụ du lịch, cho biết trước đây, chồng chị thường mua phân hóa học, thuốc trừ sâu, còn vợ đảm nhận việc bón phân, phun thuốc ngoài đồng. Khi chuyển sang canh tác không hóa chất, hai vợ chồng cùng ủ phân hữu cơ; việc làm thuốc trừ sâu từ tỏi, ớt do chồng đảm nhận.
“Chồng không yên tâm để vợ làm tất cả các công đoạn nên hai vợ chồng đã có những trao đổi, bàn bạc với nhau về công việc đồng áng”, chị Duyên chia sẻ.
Du lịch cộng đồng cũng mở thêm cơ hội việc làm cho phụ nữ. Chị Thêu vừa là tổ trưởng tổ sản xuất hoa bưởi, vừa tham gia tổ bếp và đội văn nghệ; chồng chị - anh Hà Văn Khiêm, tham gia đội chèo thuyền. Ngoài thu nhập từ nông sản, chị Thêu có thêm tiền công phục vụ khách.
Mỗi ngày đứng bếp, các chị được trả từ 200.000 - 250.000 đồng/người. Sau những buổi phục vụ khách, có hôm chị em tiếp tục biểu diễn văn nghệ vào buổi tối. Để có thời gian tham gia, họ chủ động đề nghị chồng chia sẻ việc nhà.
Chị Thêu cho biết trước đây, chị không dám phản hồi khi chồng nói, nhưng từ khi có thu nhập riêng, được đi ra ngoài và tiếp xúc với nhiều người, chị bắt đầu mạnh dạn chia sẻ ý kiến với chồng.
